()॥५॥४/८॥२७/१|_ (13२, रँ

0[)_ 194586

/ ४०६] ॥४७0/॥५]

उद्यांचा महाराष्ट

[ पुरुषपात्रविरहित एकांकी संगीत नाटिका, ]

ःसेखक! ना. द. मराठे

रामकृष्ण बुक डेपो : गिरगांव: युंबई, ४.

पात्रांची ओळख

०००->>-२%-८४-०--

सरलाबाई : वेद्यकीचा.शिक्षणक्रम पुरा झालेली एक सुशिक्षित स्त्री.

सुमन : सरलाबाईची धाकटी बहीण.

उर्मिलाबाई : रावबहादुर आप्पासाहेब उंचवटे यांच्या पत्नी,

उषा : उर्मिलाबाईंची मोठी सुलगी (पुणे येर्थे कॉलेजांत शिकत असते.)

लता : उषेची धाकटी बहीण.

गंगू : उर्मिलाबाईची मोलकरीण. पांढरपेशा वळणाची व मध्यम वयाची, लिहितां वाचतां येणारी,

शांताबाईे : अण्णासाहेब घडफळे वकील यांची पत्नी. सुशिक्षित व सुधारणाप्रिय.

कुसूम : शांताबाईची मुलगी,

''सघ' हक्क. प्रकाशाधीन ]

०००-१-५७:-६६-०-

एकादा उत्सव, समारंभ, संमेलन अशा प्रसंगी हायस्कूलमधल्या वरच्या यत्तेतील मुलींना करतां येण्याजोगी ही पुरुषपात्रावेरहित अशी एकांकी नाटिका आहे,

या नाटिकंतील कथानक नेहमीं व्यवहारांत दिसून येणाऱ्या कांहीं व्यक्ति व प्रसंग यांवर उभारलेळं आहे. गरिबीविरुद्ध श्रीमंती हा या नाटिकेंतील समर-प्रसंग आहे, या समर-प्रसंगांतील निरगांठ चवथ्या प्रवेशांत मारली असून शेवटच्या म्हणजे पांचव्या प्रवेश्ांत तिचा उकल केला आहे. ही गोष्ट वाचक-प्रेक्षकांच्या लक्षांत येईलच, चार मंडळी गप्पागोष्टी मारायला बसली म्हणजे ती एकाच विषयावर सुसंबद्ध रीतीनें कधींच बोलत नाहींत, त्यांच्या बोलण्यामध्यें अनेक विषयांतर व फांटे फुटलेळे असतात, असे कांहीतरी या संबादांतून झालें असल्यास तें स्वाभाविकच आहे. तरीसुद्धा संवादांतील भाषणांचा नि विषयांचा ओघ या कथानकांतील मूळ सूत्राकडे वारंवार खेंचण्यार्‍चा प्रयत्न केलेला वाचकांस दिसून येईल.

या नाटिकेंतील सवे पात्रें नि प्रसंग निव्वळ काल्पनिक आहेत. तर्ससुद्धां समाजांत नित्य आढळून येणाऱ्या कांहीं व्यक्तींची व प्रसंगांचीं प्रतीके या नाटिकंंत उमटलेली आढळून येतात, नाटक द्व संसाराचे एक चित्र असल्यामुळें असें होणें अपरिह्वाये आहे,

: रामकृष्ण बुक डेपो चे चालक श्री. वि. र. बाम यांनीं ही नाटिका प्रासिद्ध करण्याची जबाबदारी स्वीकारून ते काम मोठ्या आपुलकीने पार पाडले अहि त्याबद्दल मी त्यांचा फार कणी आहे.

अलिबाग, लोकमान्य टिळक पुण्यतिथे. ना. द. मराठे दिनांक १-८-४८

उद्यांचा महाराष्ट्‌

“०-५

[या नाटिकेचा प्रथम प्रयोग बुधवार ता. २२-१२-४३ रोजीं रात्र इंडस्ट्रिअल हायस्कूल, अलिबाग ? मधील विद्यार्थिनींनी स्नेहसंमेलनानिमित्त केला. ]

प्रथम प्रयोगाचे वेळीं नाटिकेंत कार्मे केलेल्या

विद्यार्थिनींची नांवें सरला......... कु. निमेला किनरे

खुमन 9 लीला तिधघये उर्मिला ... ... >) सिंधू दामले उषा......... 99 राकुन्तला हेन्द्रे लता... ... ... ,, इन्दुमति कार्यकर शान्ताबाई ... ,, इन्द आठवले कुसूम .........,, सुभद्रा कारळकर गंगू ... ... ... ,, गंगू गलांडे

श्र

उद्याचा महा रा ष्ट

[ पुरुषपात्रविरदित एकांकी संगीत नाटिका] र प्रवेश पहिला

तू स्थळ !-- सरलाबाईचें घर. त्यांची धाकटी बहीण सुमन पेटी वाजवून एक इंदास्तवनपर व स्वागतपर पद्य बसवीत आहे. सुमनचे पहिले पद संपत येतांच सरला प्रवेश करिते. ]

पद १ ळे ( इंगस्तवन ) [ चाल :-- जनमानस मंदिरांत ]

बन्दन प्रभु पदयुगांस । संकट भय दारकांस ।

तव रुपाखुचा भगवन्‌ । देई सकलां जनांस ॥ भर० ॥ सकल विश्वबपालक तूं । तारक तूं, मारक तू. मायभूमि सेवण्यास | शक्ति दे प्रभो, अम्हांस ॥ १ ।।

सरला !--- ( पद संपल्यावर ) सुमन, आज फार वेळसं तुझं ग्रायन चादन चाललं आहे.

खुमन :-- अग ताई, मी किनई आपल्या भागिनी मंडळाच्या उत्सवा- करितां स्वागतपर पद्य बसवीत आहे,

सरला !--हो कां ! फार छान ! तर मग मला सगळं ऐकू दे पाहूं पहिल्या पासून.

'खमन :-- दाखवते इं म्हणून, ( स्वागतपद्य म्हणून दाखविते )

२. वि त धत शि तीत द स्वागतपद्य. [ चाळ :--योग्य न प्रेमवणेना... ] स्वागत करित सज्जनां । येथे येउनि सारे दाविलात थोरपणा । धर ।॥ बेळ अमोलिक दिघला । कोंतुक करण्या जमला । केलं बहु उपकारां. मोद होय फार मनाला ॥ १ ॥ सरला :--वाः ! फारच छान, ठीक ! पद तर फारच सुंदर बसलं आहे. पण समारंभाच्या वेळीं नीट धीटपणाने म्हणशील ना? कां लटपटायला होईल ! खुमन :--त्याची नको तुला काळजी ! आमच्या शाळेतील डिबेटिंग सोसायटींत होणाऱ्या बहुतेक सभांतून बोलण्याची चांगली संवय केली आहे मी. परवां तर मुलांमुलींच्या मिश्र सभेमध्ये मी भाग घेतला होता. सरला :-- विषय तरी काय होता ! खुमन :-- श्रीमंतीचे फायदे - तोटे. सरला !-- मग विदोष काय झालं १ खुमन:--मी अस्से वाभाडे काढले आहेत श्रीमंतांचे कीं कांहीं विचारू नकोस, माझ्या भाषणाच्या वेळीं सारखा टाळ्यांचा गजर होत होता ! सरला :-- दुसरी बाजू कोणी मांडली ? खुमन :-- अग, आमच्या वगीत ती लता आहे ना, तिनं. सरला :--असं का! ती उ्मिलाबाई उंचवट्यांची मुलगी. हं, बरोबर, वी पडली एका लक्षाधिद्याची --पेढीवाल्यांची मुलगी, तिला श्रीर्मतीची बाजू मांडलीच पाहिजे, खुमन :-- ताई, तिची फाजेती काय झाली.सांगूं का ! . ' सरला :--काय बरं? | सुमन :-- तिनं आपल्या शिकवणीच्या मास्तरांकडून सगळं भाषण आणलं होतनू लहून, ते नव्हतं धड पाठ, . मारे ऐटींत राहिली बोलायला.

00000000२0) २0२0२0२0७0 २) _ ०२1 )0२१1ा_१1_२1;)]) १ १॥१णण1ि11॥१२_1_२१1ा]ा२])!]| |।१आऊळड]|।१]1]ा|]२]२]1२]२])_10_२])२)३1॥1॥1_१२३१0१1ा॑| जि

चार वाक्यं होतात न होतात तोंच झाढी पुंजी खलास [नि काय; मग लागली त्‌ त्‌ तू-य्‌ य्‌ य्‌ करायला. शेवर्टी कांहीं आठवेना, मुलांनी मारे टाळुयांचा कडकडाट चालवला, शेवटीं अगदी नव्हैस्‌ झाली नि गेली निघून जाग्यावर.

सरला :-- मग काय झालं १

सुमन :-- तिची थोरली बहीण आहे ना उषा म्हणून पुण्यास कॉलेजांत, ती सुटी झाल्यामुळं आली आहे. घरी सध्यां ती आली होती आमच्या शाळेची पास्ट स्टुडंट म्हणून, ती राहिली मग आपल्या बाहिणीची बाजू सांवरण्यास उभी.

सरला :--मग तिनं काय सांगितलं व्याख्यानांत

खुमन !-- ती जरा बोलणारी फटकळ आणि वावदूकच दिसते. बोन चाळून कॉलेज - कन्यकाच ती! श्रीमंतीचं ठराविक समथेन केलन्‌, जशी कांहीं पढवून ठेवलेली मैनाच ! तिनं श्रीमंतांच्या औदार्यांची व गरिबांच्या कैवा- राची जीं उदाहरणें म्हणून सांगितलीन्‌ तीं सर्व आपल्या घरचींच ! आई- बापांची बरीच जाहिरात केली तिन॑ !

सरला :--मग समारोप कसा काय झाला ! खुमन:-- अग, आमच्या वर्गाच्या बाईंच होत्या अध्यक्ष !

सरला :--हो कां? त्यांना तर श्रीमंतांच्या चढेळपणाचा भारीच तिटकार आहे. तुमच्या मंडळांत त्यांनीं एक बोद्धिक क्लास घेतला होता. तेव्हां मी छेकले आहेत त्यांचे विचार,

खुमन:-- आमच्या बाईना असे कांहीं मारळे आहेत शालजोडींतळे, कीं कांहीं विचारू नकोस. श्रीमंतांची लाडिक मुलं, त्यांचे हृट्ट, कोत्या सम- जुती, पोषाखीपणा, नवीन फॅडान्स-मारे सर्वावर कोरडे ओढले ! आणि 'उद्यांच्या महाराष्ट्राच्या इतिहासांत या ऐदी मुलांमुलींना कसं स्थान मिळणार नाहीं त॑ अगदीं सडेतोडपणं सांगितलं, (कुसूम प्रवेश करिते, )

सरला :--काय कुसूम, आज कुणीकडे ! सुमनर्शी कांही काम आहे वाटतं १

र्ट 11 १११ ती१॥११॥११७॥॥॥॥॥॥॥१॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥१॥॥७॥१॥॥ ॥111111111110101111[॥प 88083३१९२0 0111001001 कक

कुखम :--पाहूं या म्हटलं सुमन तुमच्याशी कसल्या गप्पा मारीत आहे ती!

खुमन :--अग गप्पा कसल्या ! आपल्या परवांच्या डिबेटिंगर्चा ती गंमत-ती सांगत आहे ताईला

कुसूम :-- खरंच सरलाताईं, भारीच गंमत झाली त्या दिवशी ! आमच्या वगोच्या बाई किनई कित्ते कित्ति चांगल्या आहेत म्हणून सांगू.

सरला:--त्या कशा ग?!

कुस॒म !-- त्या आम्हांला कित्ती चांगली माहिती सांगतात, कित्ती उप- देश करतात. आम्हीं भगिनीमंडळ काढलं आहे' ना तें त्यांच्याच शिकबणी- मुळे.

खुमन :-- आणि त्यांनीं मला व कुसूमला केलं आहे त्या मंडळाचं चिटणीस,

कुसूम !--त्या तुमचा आदरे आमच्या नजरेसमोर ठेवायला नेहर्मी सांगतात, त्या म्हणतात कीं, सरलाबाई म्हणजे मूर्तमंत त्याग, कष्ट व सेवा यांचें प्रतौक आहे. सरलाबाइंसारख्या स्त्रियांच्या चारित्रांतूनच ' उद्यांचा स्वतंत्र महाराष्ट्र निमोण होइल.

सरला :-- अग, तुमच्या बाई म्हणजे माझी अगदीं लह्ानपणापासूनची भेत्रीण, आम्ही दोघी एके ठिकाणीं खेळलो, शिकलो व सावेंजानेक कामांचे घडे घेतळे, मग आम्ही आपापल्या आवडीप्रमाणं व परिस्थितिप्रमाणं आमचं कार्यक्षेत्र निवडलं व त्यांत यथाशक्ति काम करीत आहोंत, आमचं दोघीच कायेक्षेत्र मित्न असलं तरी ध्येय एकच आहे.

कुसूस :-- तें कोणतं ? सरळ :-- 'उद्यांच्या महाराष्ट्रा करितां तुमच्यासारख्या सेविका तयार करणं.

सुमन --ताई, आतां आम्ही जाऊं का! आज सुट्टी आहे, तेव्हां, म्हटलं सरस्वती उत्सवाची तयारी जरा जोरांत करावी,

सरला :--जा बरं, खूप चांगळी तयारी करा, समारेभ परिणामकारक व यशस्वी झाला पाहिजे, ( मुली जातात. त्यांच्याकडे पद्दात ) :किती. गोड़

कधि धग कोत धका गप 00000 ९

आहित या मुली ! अशा सरळ मनाच्या मुली पाहिल्या की, माझी आशालता जरा टवटवीत होते, आजन्म अविवाहित राहून समाज - सेवेकरितां ह्या देह अपेण करण्याचं वचन माझ्या आईला देऊन आज दहा वर्ष झालीं ! तें वचन मिळतांच आईला किती आनंद झाला. आई म्हणजे करष्टमूर्त होती, विरुद्ध परिस्थितीशी झगडून अनेक हाळ अपेष्टा सोसून गेली बिचारी ! आई, तूं स्वर्गात कोठेही ऐस तुझा त्याग व सेवात्रत मी कधीही विसरणार नाहीं. तुला दिलेलं वचन मी अगदीं कसोक्ञीनं पाळीन, तुझ्या इच्छेप्रमाणे मी वैद्यकीचा कोस पुरा केला, आपली सवे चीजवस्तू विकून अनाथ, गरीब स्त्रिया व मुलं यांकारेतां एक रुग्णालय काढलं आहे. तुझं स्मरण करून प्रत्येक पाऊल पुढें टाकीत आहे. तुझे त्यावेळचे ते अश्रू मला मार्ग दाखवीत आहेत. रुग्णालयाचा वाढता व्याप चालविण्यास श्रीमंतांच्या दातृत्वाचा ओघ. बळविला पाहिजे. तोही प्रयत्न चाळू, आहे. उर्मिलाबाई उंचवट्यांचं मन रुग्णालयाकडे वळवलं पाहिजे म्हणजे मोठंच कार्य होईल. (गंगू प्रवेश करिते. )

गंगू :-- सरलाबाईं, तुम्हांला वेळ असला तर आमच्या बाईसाहेबांनीं उभ्या उभ्या बोलावलं आहे.

सरला :--का ग, काय काम आहे?

गंगू :-- ते कांहीं मला नीटसं ठाऊक नाहीं. पण तें तुमच्या दवाखान्याच्या कमिटीबद्दल त्यांना कांहीं विचारायचं आहेसं वाटतं.

सरला :-- शुभस्य शीधम्‌ ! चल आतांच. असल्या कामाला दिरंगाई नको.

गेंगू :-- चला तर मग, ( जातात व पडदा पडतो. )

प्रवेश २ रा

( स्थळ !-- उर्मिलाबाईचा अप्टुडेट्‌सजविलेला दिवाणखाना. सकाळची वेळ. गंगू मोलकरीण फर्निचर साफसूक करीत असते व तोंडाने एकार्दे पद गुणगुणत असते, मग गंगू आंत जाते. . उषा, लता व कुसूम बेंडमिंग्टन्‌ खेळून प्रवेश करतात. हातांत रॅकेट्सू आहेत, पोषाख व वेषभूषा अद्यावत केळेली आहे. )

शै छे ता पहप्ाताततरताध्ातात ॥0000000000[[1]शी२0२0२0२0॥0॥0॥0२0२0)॥1!1]1]1]1]1[1॥1[1्‌1,]1श्‍क्‍.काि, बि, ०72२०२०२00 0 00॥0॥0॥॥!1|1]1]11|।उ1उ1: बॅडमिंग्टन ऱृ खेळतांना क १-7” आज बडामग्टन [न ऊन लागल ग उषाः--आ ना लागलं ग |

. ल॑ंता-_“मी तर अगदीं घामानं चिंब होऊन गेलें आहे, हुरश ( पदराने वारा घेतें. )

कुसूम :-- बाकी उषाताई, आज आपला खेळ चांगलाच रंगला होता, नाहीं ! तुम्ही तर आपल्या नंदिम्नामकरांना क्रीडानेपुण्य चांगलंच दाखविलतं !

ळता:-- आमच्या ताईला पुण्याच्या कॉलेजांतील प्रॅक्टिस चांगली'च आहि. त्यामुळें ती इथल्या सवे बायकांना टोलविते. इथल्या बायका काय संघ्याकाळी घटकाभर एक फॅशन म्हणून व करमणूक म्हणून खेळतात. त्यांचा खेळ आपला तितपतच !

- उषा!--खरं सांगूं का तुला, आमच्या कॉलेजांत आम्ही मुली मुलांबरोबर खेळतो म्हणूनच आमची प्रॅक्टिस वाढली आहे. पुरुषांबरोबर खेळल्याशिवाय डावाला रंग येत नाहीं. नुसत्या बायकांच्यांत खेळणं म्हणजे बायकीच तें ! मुलांबरोबर खेळण्यांत एक प्रकारचा स्टंट आहे. तं चुरशीचं खेळणं, ती £ बुघ्या ' लोकांची गर्दी, त्यांतील कांहींचा लघळपणा, तें स्त्रीदाक्षिण्य आणि मागून श्रमपारेह्वाराकरितां पेयपान ! अशी कांही गंमत असते कां ती पहाण्या- करितां तुम्हांला तिकडेच आलें पाहिजे.

कुसूम --पण आपल्या नंदिग्रामसारख्या लहानशा गांवात स्त्रियांचे एक दोन छुब्स्‌ आहेत हेंच विदोष ! तुम्ही येथील शाळेंत असतांना एक तरी छुब होता का!

उषा :--_- छे ! एक सुद्धां नव्हता. नाहीं म्हणायला कांहीं बायका संध्याकाळीं फिरायला मात्र जात असत, पण आतां आपल्या गांवांत बरीच सुधारणा झालेली दिसते, नुसत्या बायकांचे कां होत ना, पण एक दोन तरी झुब्स आहेत म्हणायचे. ..

' छता !--तरी आतां इथं सुद्धां पुरुषांबसेबर खेळण्याची चाल लवकरच पडूं छागेल, आम्ही नाहीं कां आमच्या शाळेत मास्तरांबरोबर खेळत. आतां आस्ते आस्ते सुलांबरोबर खेळण्याची सुद्धां चाल आम्ही पाडणार आहोत,

यी क्ला १॥1॥॥॥॥(॥१॥॥॥॥॥१॥॥ १॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥1॥॥॥॥११॥ ॥॥॥॥॥॥॥॥॥1॥॥॥॥॥॥(॥॥॥॥॥॥ 1111111111 १1111111111111)1111 1॥॥॥॥॥॥१॥1॥1!) 111111 11111110॥1111111111001111111111111111१11111॥11॥॥॥॥11॥्‌4/0/01111(1(((117111्‌7॥1: शै अ

कुसूम :-- हां, हां ! तसं झालं म्हणजे जो तो विद्यार्थी उठेल आणि: बॅडमेंग्टन खेळायला लागेल ! बाकी सारे खेळ ओस पडायचे ! आमच्या लतेला काय मुलांशी गप्पा गोष्टी करण्याची संधी अनायर्सेच मिळेल.

लता :--- ( कुसूमच्या खांद्यावर एक चापट मारून. ) चल वात्रट कुठली. जशी कांहीं तुला ही संधि नकोच असेल १

कुसूम :-- बरं. आतां फार उद्ीर झाला. जातें मी आतां, सुमन माझ्याकडं येणार आहे. न

उषा£--कशालाग?

कुसूम :- अग, आतां आमचा उत्सव परवांवर आला ना ? आम्हांला कार्यक्रम पत्रिका तयार करायची आहे.

लता :-- सुमनला आतां दुसरा उद्योग सुचताय कशाला. नुसती नादिष्ट आहे. एकदां एकाद्या गोष्टीच्या नांदी लागली कीं सवे कांहीं तेच. सरला- बाईची बहीणच ती ! दोघी बहिणी अगदीं सारख्या आहेत.

उषा :-- ( कुसूम जात असतां तिचा हात ओढून ) बेस ग! जाशील. आतां आपण एवढ्या दमून आल्यावर श्रमपरिहाराधे कांहींच का नको? थोडा गरमगरम चहा पिऊं नि मग जा. मी सांगतेंच चहा आणायला. गंगू, ए गंगू --- ( गंगू प्रवेश करते ) काय ग, आई कुठं आहे!

गंगू :-- तुम्ही बाहेर पडल्यावर त्या बाहेर गेल्या,

लता :-- कुठं गेल्या !

गेंगू:-- कुठं बरं ....- त्या कलेक्टरसाहेबांकडं गेल्या असतील. उद्यां कलेक्टरला व त्यांच्या बायकोला चहाला बोलवायचे आहे वाटतं.

उषा: -- असं का? बरं हें पहा, आपला स्वैपाकी कृष्णय्या खाली. असेळच त्याला म्हणावं, तीनचार कप वहा कर, त्याला सांग चहा अगदीं उत्तम- स्ट्रांग, अगदीं * ए बन्‌? झाला पाहिजे इं !

गेय :-- बरं घेऊन येते इं.

कुस्टूम :-- कलेक्टरसाहेबांना चदह्दापार्टी कशाबद्दल ! र

उषा :-- अग, आमच्या आप्पांना किनई नुकतीच रावबद्दाद्र ही पदवी

त

शै “4 क 00२९२0२९२९01010२0२0२0२९0२0२९२९0७0७0७0७॥0॥७२0२0२0७0७२0७0७;॥[॥]॥]॥])0)॥0॥;0;0;0;09%90॥0305;95;50॥]॥]॥॥॥]]]1]1]1]111]1111111111]1]11111][]॥]॥][][][]॥000॥ ॥ 0 0 0॥%0ऑश्‍ऑश्‍ा]]शरशिश]॥) १ १11२ १॥ा 1

मिळाली आहे सरकारांतून त्याबद्दल जो उठला तो त्यांच्याजवळ मेजवानी मागतो. दृ्लीं काय आमच्या घरी चहापार्टीचं अगर्दी पेव फुटलं आहे. उद्यां बहुतेक सरकारी अधिकाऱ्यांना पार्टी असेल,

लता --परवांच नाहीं का आमच्या आईनं आपल्या झछुबांतील सवे स्त्रियांना श्रीखंडपुरीची फीस्ट दिली.

कुसूम :-- बरोबर आहे. रावबहादुर ही पदवी फुकटची आली आहे वाटतं १ त्यांकरितां एवढा खर्च केलाच पाहिजे. आणि तुमच्यासारख्या श्रीमंतांना काय तोटा ! उद्यां तुझे आप्पा मुंबईस जाऊन मोत्यांचा: एखदा सट्टा करतील तर त्यांत हजारपांचर्शे रुपये सहज मिळवतील, बोलनचाठून येढीवाले तुम्ही ! ( सुमन प्रवेश करिते. ) -

सुमन :-- कुसूम, तुझ्या घर्री किती वेळ ग येऊन बसायचं ! तुला कांही अपाौईटमेंटची आठवण आहे का ?

कुखम :-- अग मीं यायला निघालें होतें. पण या उषाताई सोडतील तेव्हां ना!

खुमन :-- शेवटी मी अगर्दी कंटाळले, मला वाटलंच तूं येथें असशील, तुला पण बॅडमिंग्टनचा नाद लागला आहे ना ! म्हणून शेवटीं इथं आले.

लता :--- ती येत होती; पण आम्हीच तिला जरा बस म्हटलं. बरं झालं त्यामुळं तू तरी आमच्याकडं आलीस, बस आतां आपण सवेजण बोलत बोलत चहा पिऊं.

खुमन :-- मी बसते जरा वेळ, पण मला चहा नको. मी चहा पीत नाहीं.

उषा :-- तुम्ही एवढ्याशा मुली कसले ग नियम करीत बसतां ! म्हणे मला अमुक खायचं नाहीं नि तमुक खायचं नाहीं. जशा कांही तुम्ही सती सावित्रीच्या काळांतल्या नाहींतर महात्मा गांधींच्या आश्रमांतल्या.

लता -- आमच्या उषाताईचे पहाना! उज्या, तातप्राः छते 06 ॥0९1"४ हा तिचा माटो !

उषा:-- मला पुण्यास त्या “लकी रेस्टोरंट' मध्ये चहा पिण्याची संवय झाल्यापासून घरीं केलेला चहा सुळींच आवडत नाहीं, चहा घ्यावा तर इराणी इंटेलांतलाच !

२१॥1)111111 1॥11॥011111१1॥11॥(11(1111111॥111(1(11((( (1 (.:((1 6 111 (111 10111118॥॥111॥111111111.1॥1111114.4101.॥1101111-10्‌411१0र्‍,0र्‍,॥11111१:11॥॥(1:॥111॥11/1((11उ1:((( (1 उ66(६6॥॥1111:1101॥11॥(.1.:0॥114-4.॥1॥1॥1[.-01॥11 (1 (1111115. 4 | -। शं

कुसूम :-- अहाहा ! तुम्ही हिंदू मुली इराणी हॉटेलांत चहा पितां ! इइश ! तुम्ही अगदींच ताळतंत्र सोडलाय की ! आमचे बाबा जरी सुघारक मताचे असले तरी त्यांना हे असलं नाहीं खपायचं, ते अगदीं पक्के हिंदुत्व- निष्ठ आहेत.

उषा !-- आम्ही कॉलेजांत शिकणारी मुलं हिंदु-सुसलमान असले भेद मानीत नाहीं, आम्ही एकच विश्वबंधुत्व जाणतो. आमच्या राज्यांत जिकडे तिकडे विश्वप्रेम आणि समता ! अग, आतां पुण्यास तर भर सदाशिव पेठे- सारख्या ब्राह्मणी पेठेंत एखादें इराणी हॉटेल उत्तमपैकीं चालेल, त्यांत कोलेज कुमारिकांची गर्दी आणि त्याच्या भोवती तो कोलेजकुमारांचा घोळका मग काय इराणी चहा व तो खुसखुद्यीत टोस्ट, आम्लेट ! काय विचारू नकोस ! |

खुमन :-- अरेरे, न्यायमूति रानड्यांचं पुणं, विष्णुशास्त्री चिपळुणकरांचं पुण, समाजसुधारक आगरकरांचं पुणं, समाजसेवक गोखल्यांचं पुणं, लोकमान्य टिळकांचं पुणं म्हणून मोठ्या अभिमानानं आम्ही ज्या शहराकडे पहावं त्या शहराची संस्काते अशी हीन व्हावी ना ? दुर्दैव, दुसरे काय! स्वराज्य काळांत वैभव शिखरावर पोचलेल्या पुण्यास “ उद्यांच्या मद्दाराष्ट्रां 'त कोणते स्थान मिळेल १

( गंगू चहाचा ट्रे, बिस्किटे वगेरे घेऊन येते )

उषा :-- आधीं आपण या चहाला पोटांत स्थान देऊं आणि मग

* उद्यांच्या महाराष्ट्रांत ' पुण्याला कोणतें स्थान मिळणार तें पाहूं ! ( चहा व बिस्किटे सर्वोना देते, )

'लता:-- गंगू, एक कपभर दूध आण बरं आमच्या या देशसोविकेला. ५ गंगू जाते. सवेजण बिस्किटे खाण्यास सुरवात करतात, इतक्यांत गंगू दुधाचा कप आणते व सुमनच्या हातांत देते. )

उषा !-- सुमन, दुधाबरोबर बिस्किटं तर घेशील, ( तिच्यापुढे बिस्किटे करते. तीं हातांत घेऊन वरील नांव वाचून सुमन गोंधळल्यासारखी होते. )

सुमन!--' इंटळे पामर'चीं बिस्किटं ! मी विलायती बस्त्‌ खात नाही. सण तुम्ही तरी साठे बंधुंच्यासारवी विलायतच्या तोडीची .देशी बिटिकिटे

७ & नि त ११1११॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥0111111॥॥11111111(॥॥॥॥0॥1111110(1१1॥1111६1.१-11.1:१1॥001011र्‍0॥क1111111॥1111/10॥॥011॥,10110॥॥1111र्‍॥1॥1॥1-1-:0॥॥1111॥1१1र्‍॥00र्‍1081र्‍50[र्‍1॥1[र्‍1-्‌31.र्‍्‌.1र्‍1र्‍्‌1१र्‍्‌1र्‍्‌.उ0र्‍्‌0,ू0%,0[्‌0॥0॥0र्‍र्‍,॥11र्‍्‌1र्‍,-र्‍00,00,॥10-९00॥॥11!॑((उ-.-0-011111-॥0र्‍17॥01.-0॥॥111010॥॥-1.-(:.-.:17.

मिळत असतांना मग विलायती कां घेतां ! एवढाही तुम्हांला देशाभिमान असूनयेना ?

कुसूम :-- खरंच - उषाताई, इललीं देशी वस्तू एवढ्या चांगल्या चांगल्या मिळत असतांना तुम्ही विलायती माल कां म्हणून वापरतां हो ? तुमचा हा शुंगारठलेला दिवाणखाना व तुमची ही वेषभूषा पाहिली कों असं वाटतं, इंग्लंडमधला एखादा अजबखाना आणून हिंदुस्थानांत तुमच्या घरीं मांडला 1 श्रीमंतांच्या मुली म्हणजे विलायती मालाची चालतीबोलती प्रदर्शनंच.

लता !-- आम्ही मुद्दाम विलायती माल घेतो. असं नाहीं. आमचा' कारकून सवे बाजार करणार. तो आणील ते आम्ही वापरणार, एवढं मात्र खर कीं, आम्ही त्याला देशीच आण असं बजावीत नाहीं. आमचं त्याला एक सांगणं कीं, वस्तू हायक्लास पाहिजे, मग किंमत कांहींही पडो.

उषा :-- तुम्ही कांही म्हटलत तरी विलायती व्यापाऱ्यांची सचोटी देशी व्यापाऱ्यांना येणार नाहीं, व विलायती' मालाचा “* गेटअप्‌ *? तर देशी मालळाला.खात्रीनें येणार नाहीं.

सुमन :-- स्वदेशीच्या प्रभाकडं केवळ भपकेबाजीच्या दृष्टीनं पाहून काय उपयोग ? स्वदेशीव्रत हँ देशांतील उद्योगधंद्यांना वाढविण्याकरितां व बेकारी आणि दारिद्य नाहींस करण्याकरितां घ्यावयाचे असतं. आमच्या मंडळाचा असा नियम आहे कीं, प्रत्येक मुलीने स्वदेशी त्रत पाळलं पाहिजे.

उषा !-- खरंच मला तुमचे भगिनी मंडळ म्हणजे काय प्रकरण आहे तें पाहायचं आहे, मी येथे आल्यापासून त्याचा गाजावाजा ऐकतें आहे.

खुमन:-- तर मग उद्यां आमच्या सरस्वती-उत्सबाला तुम्ही या म्हणजे तुम्हांला आयतीच आमच्या मंडळाची माहिती कळेल, उद्यांच्या समारंभाचं बोलावणं तुमच्याकडं येईलच, पण मी आपली तुम्हांला खाजगी रीतीनं बोला- वीत आहें.

लता !--होय ग, हो! उद्यां आम्ही येऊंच, तुम्ही काय कार्यक्रम करतां तो मला बघायळा. सांपडेल, कुसूमची आई आणि तुझी ताई मला किती

ष्ट ॥ ३१111१1 (1(६॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥(॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥(॥॥॥1111॥ शै कि

दिवस मंडळांत जात जा म्हणून सांगत आहेत. पण आमच्या आईसाहेबांना तें कांहीं आवडत नाहीं

उषा :--उद्यांचा कार्यक्रम तरी काय आहे १ अध्यक्ष कोण आहे

कुसूम :-- मुंबईचे प्रसिद्ध वकील महाशब्दे आहेत अध्यक्ष, कार्यक्रम -सांग यांना, सुमन !

खुमन:-- कार्यक्रम अगदीं साधा आहे. स्वागतपर पद्य, मुलींनी करा- चयार्च| घोषणा, नंतर दोन तीन फिजिकल डेमान्स्टरेरन्स, मग अध्यक्षांचे भाषण वगेरे कार्यक्रम आहे. तुम्ही मात्र जरूर या हं! कुसूम, चला आतां आपण जाऊं, फार उशीर झाला,

कुखम :-- चल. ( जातात. )

खुमन:--( जातांना ) बरं आहे, नमस्ते ! ( जातात. )

उषा:-- ठीक, गुड बाय्‌ ! गंगू, अग गंगू, (गंगू येते) या कपबश्या ने अरं खालीं. काय ग, आईसाहेब आल्या कां बाहेरून !

गंगू :-- हो आत्तांच आल्या, मार्केटांतून दोन तीन करंड भरून फळें आणली आहेत. काय हो, ताईसाहेब, एवढी फळं कशाला आणली आहेत बरं?

लता :-- अग, उद्यां आफिसर लोकांना'“अटहोम' आहे ना त्याकरितां असतील,

गंगूः--हो का? मला वाटलं कीं, उद्यां उषाताईना बघायला कोणसं येणार आहे त्यांच्याकारेतां आणली असतील.

ळता:-- ओहो ! आतां काय बाई ! उद्यां एका माणसाला पाह्यला यणार आहेत ! ताई, माणसांना पहायचं म्हणजे काय ग!

उचा-- चल वात्रट कुठची. पाह्ययचय्‌ बियचय्‌ कांही नाहीं, मी एवढी कॉलेजांत शिकत आहे ती लवकर लम करण्याकरितां कीं काय ! जा गंगू तूं, आमची आंग्र घुण्याची वेळ झाली, बाथरुमध्ये पाणी काहून ठेव बघू, € गंगू जाते. )

छता :-- ताई, मग उद्यां जायचं ना आपल्याच्ण समारंभाला !

२२ ५११॥॥1॥॥॥1१(५७४९७ ७७६११४६१11 ११111 11१॥१॥॥॥11॥॥॥1३१॥॥ ७३41 1११ ॥1३११४६॥४६६६॥१६॥॥१६१॥1॥॥1१4१॥॥॥1१111114114116

श द्द ज्ञ131111101॥181॥1111011॥1॥181111151111॥॥111॥11॥॥1111॥1॥111॥111(1॥11र्‍'11॥1॥1॥1॥1110र्‍्‌1॥1111111111:11॥॥॥1॥॥11॥1111111॥111॥1१ ॥॥॥॥॥॥॥(॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥)॥॥॥1 11१1४1६ ॥॥१७॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥११॥॥((१३॥॥॥॥(॥॥॥॥॥1॥॥॥॥॥ 13344

उघा!--हो. जाऊं ना! एकदां समजेल तरी ह्या देशसेविकांचं काय थोतांड असतं तें.

लता :---पण, आई आपल्याला पाठवील का!

उषा :-- त्याची नको तुला काळजी, मी सांगितलं म्हणजे आई ऐकेल. सध्यां आप्पासाहेब माझं लझ करण्याच्या विचारांत आहेत ना! तेव्हां त्यांत मी कांहीं फांदा धाळूं नये म्हणून, आई मला फार भीत असते, पण या नाबतींत मी आप्पांच्या विचारांना चांगलाच धक्का देणार आहे, 'हे कुठें ठाऊक आहे त्यांना,

लता :-- ऐक. जिना वाजतोय . बहुतेक आई वर येत आहे. ( दोघी कोचावरून उठून स्नानाला जाण्याची तयारी करू लागतात. इतक्यांत उमिलाबाई प्रवेश करतात. )

डामेला :-- काय कसली तयारी चालली दोघींची १ उषा :-- आतां आम्ही स्नान करायला खालीं जात आहों. लता :---गंगूनं बहुतेक पाणी काहून ठेवलंच असेल.

उर्मिला :--लते, तूं जा पुढं, उषा मागून येईल, माझं तिच्याशी जरा काम आहे. ७

लता!:-- समजलं काय काम आहे तें. आमच्या ताईसाहेबांना चतुर्भुज करायचं आहे ना, त्यासंबंधींच कांहीं डोस पाजायचे असतील, बरं का ताई- साहेब ! म्हटलं जरा जपून; नाहींतर ठसका लागेल हं, ( धावत जाते. )

श्र

उर्मिला :--उषे, मी तुला मागें कां थांबवलं ते तुझ्या लक्षांत. आलंच असेल,

उषा :-- सारे आलंय माझ्या लक्षांत ! तूं मला कुक्कुलं बाळ का समजतेस? आई, मी तुला साफ सांगते की, मला इतक्यांत लग्न करायचं नाहीं, माझ्या थ्येयाप्रमाणं अजून मळा ग्रॅज्युएट व्हायचं आहे.

' उर्मिलाः--पण असं काय करतेस ! जरा विचार तर करशील, एवढ उत्तम स्थळ नजरेस आलं म्हणून त्यांनीं त्याकरितां एवढी खटपट केली, नवलपूरच्या जहार्गीरदारांचा सुलगा नुकताच आय्‌. सी, एस्‌, झालेला. एवर्ढी श्रीमंत. घराणीं आतां आपल्या जातींत उरलीं आहेत तरी कुठं ! हातचं

३1॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥ 00000 !९!९!९२इ२३र६्ी0 0 २ 0; २;२0७;0;४७४6॥0॥0॥0॥0॥0॥७॥0३॥0;॥0॥0॥0॥0505;50॥00॥0॥0॥0॥0॥0॥0॥00॥0॥01101॥0॥1। 4 - |

आलेलं स्थळ घालवायचं म्हणजे काय १ आमच्यावर तुमच्या लम्ञाची जबाब- दारी आहे तेबढी एकदां पार पडली पाहिजे, मग यांना किती बरं,बरं वाटेल ? उषा :--मला बी. अ. पर्यंतचं शिक्षण दिल्यामुळे तुमच्यावरची जबा- बदारी संपली, आतां माझं मी पाहून घेईन. आप्पांना सांग कीं उद्यां मला बघायला कोण येणार आहेत त्यांना कांहींतरी सबब सांगून परत घालवा.

उर्मिला !--उषे, तुला आमच्या भावनांबद्दल कांहींच कां वाटत नाहीं !

उषा :-- आईं मला जर तुम्ही असा त्रास देणार असाल तर सरलाबाई- सारखी देशसेविका बनून जाईन एखाद्या आश्रमांत, नाहींतर लतेच्या बाईसारखी काढीन एखादी स्त्रीशिक्षणाची संस्था, ( गंगू प्रवेश करिते. )

गंगू :-- आईसाहेब, खालीं सरलाबाई आणि लताताईच्या मास्तरीणबाई आल्या आहित.

उर्मिला :-- आल्या असतील भीक मागायला. एक म्हणणार माझ्या रुग्णालयांत तुमच्या नांवानं दहा कॉट्स्‌ ठेवा, वब दुसरी म्हणणार माझ्या शाळेला एखादा हॉल बांधून द्या, खरोखर, आमची श्रीमंती म्हणजे या सावेजनिक लोकांना जशी कांहीं लटण्याकरितांच ठेवली आहे, पैसा मिळवायला काय श्रम लागतात व काय युक्त्या लढवाव्या लागतात याची सुद्धां त्यांना कल्पना नाहीं. बरं जा. त्यांना म्हणावं बसा खालीं, मी आलेच. ( गंगू जाते. )

उषा :-- आई, देईनास ना त्यांना थोडी देणगी, एवढ्या त्या आल्या आहेत, नाहीं तरी कसं म्हणायचं ! आपल्यासारख्यांना ऐपत आहे म्हणून त्या मागायला येतात.

उमिला :--अग, द्यायला कांही हरकत नाहीं, पण दररोज कुणी ना कुणीतरी देणगी मागायला येणार. द्यायची तरी कोणाला ? सावेजनिक लोक आले कीं द्या त्यांच्या संस्थांना मदत, नातेवाईक आले कीं, भरा त्यांची तुंबडी, सरकारी ऑफिसर आले कीं द्या हॉस्पिटळ्‌ फंड नाहींतर वॉर फंड ! आम्ही तरी पुरे पडणार कुणाकुणाळा, इथं काय पैश्याची खाण लागली आहे? उषा :-- पंण यांच्या संस्था सावेजनिक व खऱ्या लोकोपयोगी आहेत

म्हणून त्यांना करावी मदत. एरवी आपण डामडोलाकरितां, चह्यापारटीकरितां काय थोडा खचे करतां !

१ तात ततताएपततपाततषापतापाातातपधातातादातातताधाततात त तातातपातागाकापाता रशवध ती २१

उर्मिला :-- त्यांतूनद्दी मदत केली असती, पण यांना त्याची जाणीव चकुर्ठे असते !

उषा :--ती कशी काय £

उर्मिला :--अग, देणगी मिळेपर्यंत हे लोक दांभर हेलपाटे घालतील, गयावया करतील, श्रीमंत पुरुषांना समारंभाचे अध्यक्ष करून त्यांच्या बायकांच्या हृ्स्त॑ बक्षिसं देववतील, काय वाटेल ते करतील, पण एकदां का देणगी पदरांत पडली, कीं हे विसरलेच पूर्वीच्या सवे गोष्टी ! मग कशाला राहाते यांना देणगीदारांची आठवण ! खरोखर आजकाल परोपकार करणं सुद्धां महा कठीण होऊन बसलं आहे !

उषा :-- बरं बाई, तुला इवं तसं कर, मला काय करायचं आहे त्याच्याशी १ पण माझ्या बाबतींत मात्र मी मघाशी सांगितलं ते लक्षांत ठेव द ! जातें मी आतां आंग धुवायला. ( जाते. )

उर्मिला :-- चल मी पण आलेच. त्या खालीं बायका आल्या आहेत त्यांची कांई्दी तरी बोळवण केलीच पाहिजे, ( जाते. पडदा पडतो. )

प्रवेश ३ रा. [ स्थळ :-- शांताबाई धडफळे यांचें घर. त्यांची मुलगी कुसूम कवि : अज्ञातवासी _ यांचें महाराष्ट्र - गीत पाठ करीत आहे. ] कुस्‌म : -- ( थोडेसें म्हटल्यावर ) काय करावं बाई अजून कांहीं हें गीत च्चांगळंस पाठ झालं नाही. ( पुन्हा वाचीत बसते. एक टोक म्हटल्यावर शांताबाई प्रवेश करतात. ) व्यांताबाई :-- कुसूम, काय पाठ करतेस १ कुसूम :--- कावे “ अश्ञातवासी चें “* महाराष्ट्र -ग्रीत. वयांताबाई:--ते कां? आतां अगदी मुद्दामसं चाललं आहे पाठान्तर ! _ कुसम:--आज संघ्याकाळी आमच्या मंडळाचा उत्सव आहेना ! त्यावेळीं समारंभाचे सषेवटीं हे. गीत म्हणून दाखविण्याची कामगिरी आहे माझ्याकडं.

1111111111! (६ !ेउ1उ1।उ1॥51(511111.:1६॥11॥॥1॥11॥1॥0)111111१11१1)11111111111१11111111॥|11111(1६1111(1111111110111१8१11।1(11॥111१(1((1॥111१111111(114६६011६१॥॥॥॥१॥॥॥६॥॥६॥६॥(॥१॥॥ १६६६६६१६६६ 1॥॥1६॥॥!७. शद

शांताबाई :--- हो का ? तर मग कामगिरी चांगळी वठली' पाहिजे बरं

का ! म्हणून दाखव पाहूं ! कसं म्हणतेस ते ऐकूं दे तर खरं ! [ कुसूम गीत म्हणून दाखविते. ]

शांताबाइ :-- शाबास ! संध्याकाळीं ह्याच्याहून चांगलं वठलं भ्षाहिजे,

कुसूम :-- माई, तूं येशील ना आज समारमाला ?

शांताबाई :--हो तर, तूं मंडळाची चिटणीस ना ? मग मला मंको का' यायला तुझे काम बघायला ?

कुसूम :-- आम्ही कसलं काम करता. आहों. आमच्या बाई आणि' सरलाबाई आमच्याकडून सर्वे करून घेतात, माई, सरलाबाई किती चांगल्या आहेत नाहीं ? आमच्या मंडळांताल मुलींना त्या अगदी जीव कीं प्राण वाढतात.

हांताबराई :-- खरोखर ती मोठी आदश बाई आहे. अशोप्रहर आपल्या रुग्णाल्याकरितां कष्ट करीत असते. रोग्याची अशी शुश्रुषा करते कीं त्यांना वाटेल आपलं दुखणं लवकरच बरंच होऊं नय!

कुसूम :-- त्यांची रद्दाणी नि करणंसवरंण किती नियमित व टापटिपीचं असतं ! |

शांताबाडे:-- खरोखर सरलाबाईंसारख्या आजन्म अविवाहित रद्दाण्याचे त्रत घेऊन समाजसेवा करणाऱ्या सुशिक्षित स्त्रिया आपल्या महाराष्ट्रांत कितीशा असतील ? “ उद्यांच्या महाराष्ट्रा) चें भवितव्य सरलाबाईसारख्या ज्यांच्या

[तांत आहे

कुस्वूम £-- पण त्यांना सुद्धां नांव ठेवणाऱ्या बायका गांवांत आहेतच ! त्या रावबह्याद्रीण उर्मिळाबाई व त्यांची ती कॉलेजकन्यका त्यांची नेहमी टवाळी करीत असतात !

शांताबाई :-- अग हें अस चालायचंच. जगांत गुणांची किंमत जाणणारी माणसं फार थोडीं असतात. उर्मिलाबाईसारख्या श्रीमंत आणि ऐदी बायकांना ढवाळी करण्याशिवाय दुसरा उद्योग काय ? त्यांची. हांजी हांजी. करणारी माणसं असतील तीं त्यांना पीय, . ,

कुस्दूम :--- सरळाबाईची तर अशी क्षिकवण . आहे कीं कोणाची खोटी स्वाति करूं नये व स्वाभिमान कधीं सोड्टं नये ०5. का टो

३

श्र ६७१७६५५६११ ॥॥॥६॥॥॥॥६५॥111६(0॥11111(1111/१ क(त1६(६10111110111110000110001010000॥॥1॥101॥1१10111॥॥11010॥॥11॥1111॥॥11॥1॥5॥11॥7 रः

" शांताबाई :--- उंमिलाबाइना असे शाल आहे कीं मी श्रीमंतीण ! तेव्हां माझी छाप सर्वोवर पडाबी, लोकांनीं सवे ठिकार्णी मला आधीं मान द्यावा. पण आतां फुकट मान उपटण्याचे ते दिवस गेठे.

कुस्म:--त्यांच्या उषा व लता तर इतक्या आढ्यतेखोर आहित कीं बोरायची सोय नाहीं, सदान्‌ कदा आपल्या थाटामाटांत. नि श्रीमंतीच्या प्रदर्शनांत गक |

शांताबाई :--ती उषा इतकी शिकली सवरलेली मुलगी पण तिच्या मअमावर दिक्षणाचा कांहीं परिणाम शालाय्‌ का ? जें शिक्षण मनोविकास करीत माही, दुसऱ्याच्या भावना ओळखत नाहीं ते कसलं शिक्षण ! अक्या नुसत्या पुस्तकी - पढिक 'पायकांचा समाजाला किंवा देशाला काय उपयोग !

कुखूम :-- गांवांतल्या दुःसी जिवांची तिळा आठवण होत नाहीं आणि विश्वबंधुत्वाच्या नि उमतेच्या मारे गप्पा मारते !

शांताबाई :-- अग कृतिथन्य माणसं नुसती बडबड'च करायची ! अंगांत भाण नाहीं पण तींडाची तोफ मात्र सदा डागलेली ! त्या चटकचांदणीचा नुसता नट्टापट्टा पाहून घ्या ! हिंदु संस्कृति म्हणजे काय याची तिला ओळख असेल तर ना ? ( संरलाबाई प्रवेश करतात. )

शांताबाई :--या सरलाबाई, बसा. बऱ्या आलांत, या मुलींचे बेत रेकलेत का!

खरलाबाई:!-- अद्दो, या मुली म्हणजे तुम्ही काय समजलांत ? * उद्यांच्या महाराष्ट्राचे हे आधारस्तंभ आहेत. असे हे आधारस्तंभ घरोघर कितीतरी आहेत, पण आपला समाज आंधळा आहे ना ! अशा मुंलींना' योग्य शिक्षण देऊन ह्या भावी सुग्रहिणी व सुमाता करण्याच्या दृष्टीनं कोण पहातो आहे !

तयांताबाई:-- तुमच्यासारख्या स्रिया आहेत ना त्यांना मागेदर्शक सरलाबाई, तुम्ही एवढ्या शिकलेल्या पण तुमची रहाणी किती सांधी आणि विश्रोरसंरणी तरी किती उश्व ! तुसत्ती तुमच्या संस्थेकरतां कष्ट करण्याची कमाळ आहे बाई !

ति एक(11॥॥(11110 कापत! त॥1111॥ ॥01111111111111111र्‍31) १॥॥(॥(॥॥॥॥॥॥॥॥॥111111111॥11111111(1111111111111111 111 ॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥ ॥॥॥॥॥!॥॥ 111111111))1.1111111) नह भे

- सरलाबाई:-- अहो असं संस्थेशी एकरूप झाल्याशिवाय कां कुठं संस्था चालतात ! आणि अज्ञा संस्थांना श्रीमंतांनी आर्थिक सहाय्य ' द्यायला नको का ? पण त्याचीच तर सारी पंचाईत. आम्हांला समाजसेवेची आवड आढे त्तर आम्ही नि्धेन नि उर्मिलाबाईसारख्यांजवळ पैसा आहे तर त्यांना नाहीं असल्या कायाची हास !

कुसूम :-- बरोबर, जिथं दांत आहेत तिथें चणे नाहींत, .आणि चणे आहेत तिथं दांत नाहींत !

शांताबाई :-- अहो, उमिलाबाईंच्या पेद्यालाही व्यय आहेच की! त्यांच्या मेजवान्या, कपडालत्ता, दागदागिने, नोकरचाकर, मोटारगाड्या यांना थोडा का पैसा लागतो १

सरलाबाई!-- या ख्चाबरोबरच थोडीशी दानघमोची आठवण नको का व्हायला ? त्यांच्याजवळ तरी एवढा पैसा आला कुठून ! शेंकडों गरिबांचा थोडा थोडा पैसा मिळूनच एक श्रीमंत होतो ना ! मग ज्यांच्या जिवावर खापण श्रीमंत झार्लो त्याच्याकारेतां थोडीबहुत झीज सोसायला नको का !

कुख्‌म :£-- एवढी जर श्रीमंतांना जाणीव असती तर जगांत बोल्शेव्हि- झमचा एवढा प्रसार झाला असता कशाला !

शांताबाई :-- खरंच, काल तुम्ही उर्मिलाबाइंकडे गेलां होतां त्याचं काय झालं !

स्वरलाबाई:-- हो. तें सांगण्याकरतांच मी आले आहे. पण कुसूम, माझं एक काम करतेस !

कुसूम :-- हो. तुम्ही आम्हांला कांहीतरी काम सांगावं ही तर आमची इच्छा ! पण तुम्ही तर आम्हांला कांडींच काम सांगव नाहीं -ही तर आम्रची तक्रार ! तुम्ही आपत्ती सारी कामं स्वतःच करतां. |

सखरळावाई :--पण आतां काम सांगत ऐक. तुमच्या मंडळाच्या खजि- नदार तुक्‍च्या बाईच आहेत ना ! त्यांना हा एक रुपया नेऊन दे. म्हणावे दग्णाल्यांत आलेल्या एका अत्यंत गरीब बाईनं हा रूपया स्वतःच्या पोठाल्य़ चिम्नळा घेऊतन मंडळाच्क कार्याला दित्ल आहे. तो जमा करून त्से आजचया पमारंभाळा एका'क्ष' बाईंच्या नांकर्ने त्रो जाहीर करा.

[8 २ शशतापता 1101)0000॥0000000॥000॥0॥0॥0॥0ऐ0॥0॥0000000000000001000000000000॥001010101000000000000000000000100000॥000111[1111117र्‍ऐ00ऐर्‍इ%इ%3ओइओ. 1111111111.) रय

कुसूम :-- हात्तिच्या ! हेंच का काम ! हें तर मंडळाचं म्हणजे आंमच्या धररचंच काम ! सरलाबाईं, तुम्ही आपलं स्वतःचं एखाद काम कां हो नार्ही सांगत १ |

सरला०:-- हो का, बरी आठवण झाली. मी सांगेन ते ऐकशील ना पण १

कुसूम :-- तुम्ही सांगून तर बघा ऐकते की नाहीं.

सरला :-- येथील कवी 'बालमाधव' यांचे एक पद तूं म्हणून दाखववा- यचं मला कबूल केलं होतंस ते म्हण पाहूं आतां.

कुसूम :-- एवढंच ना ! त्यांत काय मोठंसं, ऐका.

पद ( चाल- तूं कोनसे बद...)

_ कां शिणविसि तूं व्यथे मना बालकुमारा? स्वार्थि जग हे तुजलसि कुठं देइ न थारा ॥ घ०॥ दारिद्य असं तुज पुढती घोर सहारा वाहत असे ऊष्ण सदा वात भरारा स्वार्थि जग हे तुजासि कुठे देईन थारा ॥१॥ या दुष्ट जगीं मिळत नसे सोख्य भिकाऱ्यां वसन मिळे झांकाया ना शरीरा स्वार्थि जग हे तुजसि कुठं देई न थारा ॥२॥

सरला :-- छान म्हटलंस हो, शाबास ! शांताबाई :-- अहो, पण त्या गरीब बाईला एवढी स्फूर्ति कशासुळं झाली

सरलाबाई :-- अहो, त्याचं असं झालं, परवां सहज मी नि सुमन बसलो होतों त्या बाईच्या हजारी बोलत, बोलतां बोलतां “ भागेनी मंडळा'च्या गोष्टी सहज निघाल्या. त्यांत ती बाई इतकी तल्लीन झाली कीं तिनं आमच्या सुमनकडून मंडळांच्या कायांची सगळी माहिती सारखे प्रश्न विचोरून मिळ- किली, मम तिला काय स्फूर्ति झाली कोण जाणे, तिनं आपल्या कनवटीची' एकच असलेलां-हा रुपाया चटकन्‌ काहून दिला आणि म्हणाली की, “हा रुपैधा मंडळाच्या वाटेल त्या कार्याला खर्च करा, माझी. ही अगदीं मिवा- भावाची सर्व पुंजी मी तुमच्या दवालीं केली. आहे. .

पितततपातिसाध्शात७४१६७३1१॥६॥11 १॥11111॥111111111111उ1उ1।111॥(1111 (11 1:01: 11111) १॥॥॥॥ ॥॥(॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥(॥॥७६॥(॥॥॥॥॥॥1॥॥((॥॥॥॥1१॥॥॥॥(१(॥६॥॥॥॥॥१॥॥॥॥॥ ॥1॥1)011111111॥)1॥11॥1) र्ड भ

शांताबाई :-- पहा. इतक्या गरिबांना सुद्धां समाजत्र्षण म्हणून कांही असतं याची जाणीव होते. श्रीमंतांना त्यांचं कांहीं आहे का? खरोखर या बाईचा एक रुपया म्हणजे उर्मिलाबाईसारख्यांच्या लाखरुपयांचे ठिकाणीं आहे. याला म्हणावं खरा त्याग, अशा त्यागमूर्ति आपल्या समाजांत पुष्कळ निघतील, तर “ उद्यांचा महाराष्ट्र ' वैमवशाली व सुखसंपन्न होईल यांत काय नवल !

कुसूम :-- मंडळाच्या कायाच्या नुसत्या गोष्टी ऐकून जर मनावर एवढा परिणाम होतो तर प्रत्यक्ष त्याचें काम पाहून किती परिणाम होईल ! आजच्या समारंभाला उषा आणि लता मुद्दाम येणार अहित, तेव्हां त्यांच्या मनावर आमच्या कार्यांचा कांहीं परिणाम होईल का ! तसं झालं तर किती छान होईल? पुन्हा लता आणि मी एकमेकींच्या सहकारी होऊं

सरलाबाई :-- माझी तर मनोदेवता असं सांगत आहे की, आजच्या समारंभाचा परिणाम त्यांच्या मनावर खात्रीने होईल, आजच्या समारंभानं उषेचा हुदयपालट नक्की होईलचं वाटतं.

शांताबाई :--असा कोणाचा तरी ह्ृदयपालट झाला तरच असले समारंभ साजरे करण्याचा उपयोग ! बरं कुसूम, तू॑ जातेस ना तो रुपया पोंचतां करायला ? ( कुखूम घांवत जावयास निघते. पण मर्घेच शांताबाई तिला परत हांक मारतात ) अग हो, कुसूम, तूं चाललीस खरी पण तुझ्या झावडत्या सरलाबाईना काय तू नुसतीच परत दवडणार ? त्यांचा कांही पाहुणचार नको का करायला १

कुखूम :-- अय्या ! खरंच कीं! पण त्या चहा तर पीत नाहींत, मग काय आणूं त्यांच्याकरिता !

खरलाबाई :-- थंडगारसं पाणी नि एक गुळाचा खडा ! बस झाळा जास्त कांडी नको.

कुसूम :--वा, असं कसं हो......हो, आजच आमच्या अण्णांनी न्नागेतून चांगली लिंबं आणलीं आहेत. तेव्हां सरबत करून आणते, तुम्हांला सरबत फार आवडतं ते ठाऊक आहे मला.

शांताबाई :-- आणि हे... पहा, आपल्या बागेतलं ते सोनकेळ्याचं पिकलेलं लोंगर आहे ना त्यांतली थोडी केळीं घेऊन ये, ( कुसूम उड्या

क तव १” विशीत शिण रिधी ति शशि भि शि त ठे

मारीत जाते. ) आमच्या इथं किनई बाग लावण्याचा भारीच नाद आहे हो! मुद्दाम वसइहून त्यांनीं सोनकेळ्याचं उंची बियाणं आणवलं त्याचीं केळी आहितही ही!

सरलाबाई:-- खरंच, आण्णासाहेबांना बागायतीचा भारीच नाद दिसतोय ! पण काय हो, त्यांचं एवढं वकिलीचं काम सांभाळून त्यांना वेळ होतो तरी कसा !

शांताबाई :-- अहो, कसचा वेळ होतोय . त्यांतल्या त्यांत वेळ काढतात झालं. सकाळीं बागाईत, दुपारी कोटे नि संध्याकाळीं हिंदुसमा. सदान्‌ कदाः हिंदूसभेचें लोक त्यांच्या मार्गे आहेतच, आज काय म्हणे सावरकर आले आहित, नि उद्यां काय म्हणे भोपटकर येणार आहित, अस्सं सारखं चालले आहे. त्यांना घराकडे व संसाराकडे बघायला वेळ आहे कुठें ?

सरलाबाडे :-- अहो, पण त्यांनीं तिजोरीची किल्लो तर तुमच्या हातांत दिली आहे ना? तुमच्यासारख्या क्तबगार ग्रहिणी घरांत असल्यावर पुरुषांना संसाराकडे बघून करायचय काय? कांही तरी श्रमविभाग ह्य केलाच पाहिजे ना! तुमच्या यजमानांचा आमच्या “ भगिनी मंडळा'साठीं कसा उपयोग करून घेतां येईल तो सांगा.

शांताबाई :--तें राहूं यया हो. त्याचा विचार मागून करतां येईल, अगोदर तुमचा नि उर्मिलाबाईचा खास ' इंटर्ह्य ' काय झाला तो तर सांगाना!?

सरलाबाई :-- कसला “ इंटरव्ह्य ' नि काय ! त्यांना बोलायला फुरसद कुठं होती ! त्यांचं आत्मपुराण सारखं चाळूंत्व होतं. कलेक्टरीणबाई अस्सं म्हणाली आयाणि मामलेदारीणबाई तस्सं म्हणाली, या साऱ्या त्यांच्या गोष्टी !

शांताबाई :--पण तुमच्या मुख्य सुद्याबद्दळह काय झालं? तुमच्या रुग्णालयाला कांहीं मदत करतायत कीं नाहीं ?

सरलाबाई:-- एका खेपेत का असलीं कामं होतात ? एक देणगी मिळविण्याकरितां दह्या हेळपाटे घालावे लागतात, बरं एवढं करूनही एखादी देणगी मिळाली तर “ मिया मूठमर नि दाढी हातभर ' अशी होते तिच्छे अवस्था,

त कत ताता ता व नता ला ता ताकात त ग गागा/ यण 0 तिर्थ.

शांताबाई :--हो, बरोबर. देणगी द्यायची एवढीशी पण तिला असा- यच्या छप्पन अटी ! एवढ्याश्या देणगींत आईवडील, भाऊबंद या सर्वाच्या नामावळीची व्हायची जाहिरात ! या अटीतटीच्या सामन्यांतून संस्था चालक. सहीसलामत बाहेर पडण्याची मारामार ! असाच नाहीं का संचालकांचा अनुभव ? पण तुम्हांला कांही आश्या आहे का॒ त्यांच्याकडून देणगी मिळवण्याबद्दल १

सरलाबाई:-- मी आशा कधींच सोडीत नाहीं. केव्हां ना केव्हां त्री आमच्या कार्याचा परिणाम त्यांच्या मनावर झाल्याशिवाय रहाणार नाहीं. तोंपर्यत आपलं नुसतं “ पालपद * पुन्हां चाळू ठेवायचं ! त्यांनीं आजपर्यंत दिलेल्या सवे देणग्यांची जेत्री वाचली तर त्यांतील एक तरी देणगी स्वयंस्फूर्तीची असेल कीं नाहीं कोणास ठाऊक १

शांताबाई :--त्या कशा असणार ? अहो, हे श्रीमंत लोक आपल्या- सारख्या गरिबांच्या संस्थांना खुप्रीने का मदत करतात ! कोणातरी थोरा-- मोठ्याचं दडपण आणल्याशिवाय नाहीं सुटत त्यांच्या हातून पेसा ! जर जाहिरात होणार असेल व देणगीबद्दल सत्कार होणार असेल किंवा सरकार- दरबारीं मानमान्यता मिळण्यासारखी असेळ तर त्यांची पिढ्ठावी सैल सुटलीच समजा !

सरळाबाईे:-- शेवटीं त्या म्हणाल्या कीं मी तुमची संस्था एकदां पाहीन नि मग करीन देणगीचा विचार ! पण मी असं ठरवलंय की आपण उद्यां पुन्दा त्यांच्याकडे जाऊं. तुम्ही याल का माझ्याबरोबर ? तुमची नि त्यांची. जरा जास्त ओळख आहे. तेव्हां म्हटलं तुमच्या शब्दांनी कांही काम झालं तर पाहूं.

शांताबाई :-- तुमच्याबरोबर आनंदानं येईन. पण माझ्या शब्दांनी काम होईलच असं मात्र समजु नका. त्यांची माझी ओळख म्हणजे काय बॅडमिंग्गन छुबांतील ओळख, ती तितपतचच असणार ! खेळण्यापुरती व चहा - चिवड्या- पुरती ! त्यांत खऱ्या मैत्रीचा जिव्हाळा का सांपडणार आहे तुम्हांला ! पण मी तुम्हांला एक युक्ती सांगले तसं करा

सरलावबाई !-- काय बरं !

शर्ट 1111111111) 0001111[1ऑऑऑ ै ।॥॥3ऑऑइ॥1॥पा] पा शििप्रा फा)_)२)२२५!ऑि]]]इि२२ऑ२ऑआगािा]॥॥प्प़कत्र]]]_1॥110!1_!_1_ा५॥1॥_॥३॥ा॥प्रशिष्फपण़ा!

शांताबाई :-- तुमच्या रुग्णालयाच्या एखाद्या समारंभाकरतां उर्मिला- बाईना करा अध्यक्ष म्हणजे पहा देणगी मिळते कीं नाहीं तें ! मी कुसूमच्या बाईंना देखील सांगणार आहे कीं तुमच्या शाळेतील संमेलनाकरतां रावबहाद्दुर आप्पासाहेबांना करा अध्यक्ष आणि रावबहाद्दरीण उमिलाबाईच्या हस्तें करा बक्षीस समारंम !

सखरलळाबाई :--पसंत आदे मला तुमची युक्ति ! आमच्या रुग्णालयाचा वार्षिक समारंभ जवळच आला आहे. त्याचं अध्यक्षस्थान देऊ उर्मिलाबाईना म्हणजे झालं ! उद्या त्यांना आपण ती'च विनाते करूं या.

शांताबाई :-- कांही हरकत नाहीं. एकदां अध्यक्षस्थान तर गळ्यांत पट्ट द्या त्यांच्या. मग देणणी मिळविण्याचं पहातां येईल.

सरलबाडे :--पण उद्यां आपण त्यांच्याकडे जाऊं तेव्हां आप्पासाहेब असतील का घरांत १ ते असले म्हणजे बरं. त्यांचीही सहानुभूति मिळवितां येईल आपल्याला.

ध्यांताबाई !--तें कांही सांगता नाहीं. आताद्यां आप्पासाहेब वारंवार सुंबईला फार जाऊं लागळे आहेत. मग-काय एवढं काम असतं कोण जाणे !

सरलाबाई :-- अहो, पेढीवाळे ते. त्यांना काय नेहमी सोनं चांदी स्वरेदीकरतां मुंबईस जावंच लागतं, ते उषेचं लम्न जमविण्याच्या खटपटींत आहित म्हणे ! कोणातरी आय्‌. सी. एस. चं स्थळ असून तो एका जहागिर- दारांचा मुलगा आहे वाटतं, त्याकरतां कदाचित्‌ ते मुंबईला जात असतील बारवार,

शांताबाई :--लमाच्या बाबतींत उषेनं त्यांना चांगलाच घडा शिकवला आहे ! तिनं साफ सांगितलं कीं मला लगम्मकतंव्य नाहीं म्हणून, “ माझं लम ठरविणारे तुम्ही कोण? मग मला एवढं शिक्षण कद्याला दिलंत १ माझ्या पतीची निवड मीन्व करीन ” असं उत्तर मिळाल्यावर त्या उभयतांचे चेहरे काय मासलेवाईक झाले असतील नाहीं ! अद्यांना अशींच उत्तरं मिळाली पाहिजेत, मुलींचे फाजील लाड करतां ना ? आतां भोगा त्याची फळें. पण मला त्यांच्या मुंबईच्या खेपांबद्दल दुसरीच एक शंका येत आहे.

. सरलाबाई :--ती कोणती!

ब) 111 (६११11१1101 !10111111६11111)11 11 १॥(॥॥१॥कि41११॥॥॥॥(॥॥॥॥॥॥॥६॥॥॥॥॥॥1॥॥॥॥1॥1(॥(॥ १३१) ॥॥1११॥॥॥॥॥(॥॥॥॥(६१॥॥॥1॥॥॥११॥॥॥॥॥१॥(॥॥१॥६॥॥६(॥६॥६१1(॥(॥॥॥१३॥(६३११॥६१६१॥६॥१॥॥३१॥((६॥१११॥॥॥॥॥॥॥॥1(६१1(॥11(६(1५ २१9

शांताबाई :-- त्यांना म्हणे इल्ली स्ट्यांचा फार नाद लागला आहे. कुब्ांतील ळोकांकडून आमच्या घरीं कळली ही बातमी. हे सांगत होते ती सारी इकिगत !

सरलाबाई:-- अगबाई ! असा कसा लागला नाद तरी !

व्यांताबाईे :-- त्यांच्या कांहीं स्नेही व्यापाऱ्यांनी त्यांना सट्टा करण्याचा नाद लावला आहे. बाकी सट्ट्यांचा नाद भारीच वाईट हो. आपल्या गांवांतील ते भिकमदास पुरुषोत्तम व्यापारी नाहीत का? म्हणे ते सट्टा करूनच एकदम फििक्षाधीश झाले १

सरलाबाई :--इं. आतां आलं लक्षांत! वारंवार मुंबईस जाण्यास कारण तेच असावं, पण काह हो, एखादा सट्टा आप्पासाहेबांच्या अंगाशी नाहीं ना यायचा ? देव करो [ने तसं न होवो ! आप्पासाहेबांसारखे धाडसी पने कतेंबगार व्यापारी म्हणजे आपल्या महाराष्ट्राची भूषर्णेंच होत, आधींच आपल्य महाराष्ट्र उद्योगधंदे, कारखाने, व्यापार यांत मागासलेला, हली 'कुठं कांद्दी महाराष्ट्रीय कारखानदार व व्यापारी उदयास येऊं लागळे आहेत. “ उद्यांच्या औद्योगिक महाराष्ट्राचा ' पाया पक्का करणारे लोक म्हणजेच आजचा महाराष्ट्रीय कारखानदार व व्यापारी वगे !

व्यांताबाई :-- खरंच आप्पासाहेबांचा हा सट्टयांचा नाद सुटला तर किती छान होईल ! सट्ट्यांत लाखा रुपये मिळतात व लाखों रुपये जातातही. घटकेत लक्षाधीश तर घटकेत मिक्षाधीशा ! पण या व्यापाऱ्यांना त्याचं कांहीं वाटत नाहीं, कांहीं व्यापाऱ्यांचा तर दिवाळं पुकारणं हा एक व्यापारच होऊन बसला आहे!

खरलाबाई :-- आपल्या महाराष्ट्रीय व्यापाऱ्यांना ती ओली दिवाळी फुंकण्याची कला नाहीं साधत ! हे एकदां व्यापारांत बुडाले को. कायमचेच बुडाले ! त्यांची एकदम पत जाते, व त्या धक्क्याने कांहीं जणांना जीवदेखील द्यावासा वाटतो. अशा कांहीं आत्महत्या झाल्याची उदाहरणें आपण वर्तेमान- पन्नांत वाचतां ना! ( कुसूम सरबताचे पेले ब केळीं घेऊन येते. शांता- बाई पेले वांटून देतात. तिघी सरबत पितात व केळीं खातात )

शांताबाई :-- कुसूम इतक्यांत सरबत करून आणलंस ना! शाबास! सरलाबाईं, कसं काय बनल्य्‌ कुसूमनं केलेलं सरबत ?

नट श(१४101110॥111॥111॥0॥1॥1111॥11॥1॥11॥1॥111011111र्‍१1॥11101॥11॥1111॥11॥॥॥111111(॥॥:1॥61 111111॥1111111111१र्‍11111र्‍11101्‌१1111॥1111110111[1॥111111॥1उ(1(॥5111१1-11॥11111॥1॥[6॥11१1-0र्‍00॥॥11॥1111((( (11115 1111(5॥((([्‌१00-4.

खरलळाबाई :-- अगदीं उत्तम, ए वन्‌ बनलय्‌. शांताबाई, तुमची कुसूम मोठी सुग्रण होणार असं दिसतयं. तुमच्या बाई शाळेंत ग्रहपाठ देतांना पाकशास्त्र शिकवतात वाटतं कुसूम

कुसूम :--हो तर, आमच्या शाळेतील शुक्रवार समारंभ, संमेलन, पिक्‌- निक्‌ पार्टी ज़, ट्रिप्स, वगेरे प्रसंगीं आम्ही मुलीच खाण्याचे पदार्थ स्वतः कररतो. आम्हांला नाहीं अचारी नि पाणके लागत ! आमच्या बाई" त्यावेळीं सूप- रपस्त्राचं सगळे शिक्षण आम्हांला देतात. त्या म्हणतात आपण स्वावलंबी बनलं पाहिजे. आपल्या गरजा आपण भागविल्या पाहिजेत.

सरलाबाई:--- याला म्हणावं खरं शिक्षण ! नुसती पुस्तकी पोपट नि मैना तयार करून काय उपयोग ? आजच्या महाराष्ट्रांत अजून कितीतरी परा- वलंबी स्त्रिया आहेत, पण आमच्या मुलींना असलं खरं शिक्षण मिळत गेल्यास : उद्यांचा महाराष्ट्र' खीदास्यीवभाचनाच्या दृष्टीनं स्वाबळबी बनेल, पण शांताबाई, तुमच्या या पाकशास्त्र कोविदेला एकादा होशी पण पक्का खादाड नवरा बघून दया बरंका £

कुसूम :-- हें हो काय सरलाबाई, तुम्ही माझी अशी चेष्टा करतां ! अशानं मी नाहीं बोलणार बरं तुमच्याशी !

सरलाबाई :-- बरं, बरं, इतकं कांहीं लाजायला नको अगदीं ! जसा कांहीं आजच तुझ्यापुढे कोणी नवरा आणून उभा केला आहे!

शांताबाई :-- कुसूम, तूं आतां तो रुपया पोहोंचता करावयास जा पाहूं,

कुसूम :-- ही पहा निघाळेंच. पण तद्यींच मी पुढें आमच्या मंडळाच्या कार्यालयांत जाईन अजून आम्हांला संध्याकाळच्या समारंभाची कित्ति तयारी करायची आहे, ( जातांना पेले, बशा घेऊन जाते. )

सरलाबाई :-- बरं शांताबाई, मी आतां घेते आपली रजा. पण ठरल्या- प्रमाणं उद्यां आपण जायचं बरं का उर्मिलाबाईकडे !

शांताबाई :--हो, हो, कबूल. पण केव्ह्य जायचं उद्यां !

खरळाबाई :-- संध्याकाळीं मी चार बाजतां येईन तुमच्याकडं, मग येथून आपण बरोबरच जाऊं» काय ठरली ना अपौइंटमेट ! थँक यू,

."-- रेर

शांताबाई !-- डोंट मेन्दान प्लीज ! चला मी तुम्हांला खालीं दारापंयत पोचवायला येते. चला. ( दोघी जातात. पडदा पडतो. )

प्रवेश ९ था | स्थळ :--- उर्मिलाबाईंचा दिवाणखाना, उषा सर्चित एका टेबलाशीं बसली आहे, हातानें एका पुस्तकाची पानें चाळीत आहे. गंगू एका दोल्फवर पुस्तके सारखीं लावून ठेवीत आहे. ] गंगू :-- ताईसाहेब, आज सकाळपासून तुम्ही अशा खिन्न कां दिसतां ? तुम्हांला कांहीं होत का आहे? उषां:--छे ग! मला कांहीं होत नाहीं, उगीच तुला आपलं कांहींतरी बाटतंय झालं, गेंगूः-- असं कसं म्हणतां ताईसाहेब ! आज तुमच्या मनांत कांहींतरी बदल झालेला दिसतोय ! काल संध्याकाळीं तुम्ही त्या समारंभाहून आल्या- पासून तुमच्यांत कांहीतरी बदल झाला आहे असं वाटतं. उषा :-- कशावरून बदल झालाय सांग पाहू १ गंगू :-- कालपासून तुम्ही सारख्या कसल्यातरी विचारांत आहांत त्यामुळं तुम्हांला खाणंपिणंदेखीळ कांहीं सुचत नाही. लताताईच्या वागणुकीत सुद्धां कांहींतरी फरक झालेला दिसतो. आज तुम्ही चहासुद्धां घेतला नाहींत. तुमची ती आवडती बिस्किटं - आप्पासाहेब मुद्दाम तुमच्याकरतां मुंबईहून आणतात ती-तींसुद्धां आज तुम्ही खालीं नाहींत. उषा:-- गंगू, आजपासून मी चहा सोडला, आणि तीं बिस्किटं बिलायती असल्यामुळं मी ती खालीं नाहीत. आजपासून मी स्वदेशीव़रत घेतलं आहे. गेंगू :-- काय म्हणतां, ताईसाहेब ! खरं का हं ! तर मग तुम्ही कित्ती चांगल्या आहांत ही, मला तुमचे ते विलायती चाळे मुळींच आवडत नसत. पण आम्ही कसं बोलावं बाई £ बोळून चाळून आम्ही मोलकरी माणसं ! म्हटलं लहान तोंडीं मोठा घास कशाला घ्या, त्यांतून तुमचा स्वभाव पडला फार तापट ! श्रीमंतीच्या गर्वांन॑ फट्कन कामावरून काहून टाकाळ. मग

-- .. ४॥॥॥111011111111111/111१171111111111111111111111111111111111१1१11111111111111111111111१111111111111111111111(:5॥ 111 11१॥॥॥१॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥१॥॥॥1॥॥ 1111111111 ॥11111111111॥1111111111111॥11॥11॥111111(11111-,६3

-“आग्हीं गरिबांनीं पोट कसं भरावं ? म्हणून बोलायचं मनांत आलं तरी बोलतां येत नव्हतं ! माफ करा इं ताईसाहेब.

उषा:-- बोल, बोल. गंगू, आतां हृवं तेवढं बोल. मी आतां सार बोलणं ऐकून घ्यायला तयार आहे. ही उषा आतां कालची राहिली नार्ही. आजपासून या उषेचा हृदयपालट झाला आहे. गंगू, मी जरी पैश्यानं श्रीमंत असलें तरी मनानं मिकारी होतें. पुस्तकी उच्च शिक्षणानं माझा मनोविकास झाला नाहीं. गंगू , तुमच्यासारखी गरीब माणसंच मनानं श्रीमंत असतात. मनाच्या श्रीमंतीपुढं पैश्याची श्रीमंती तुच्छ आहे. गंगू, तुला देखील माज विलायती चाळे आवडत नव्हते ना? सांग बरं कांहींही न शिकतां तुझं मन इतकं विचारवंत कसं झालं १

गंगू :-- ते विचार बिचार मला कांहीं समजत नाहींत, पण देशाकरितां भाणि आपल्या समाजाकरतां काय करावं याचे धडे मात्र आम्हांला मिळत आहेत.

उषा !-- कोण ग दिकवतं तुम्हांला १

गंगू :-- लताताईच्या बाई आणि सरलाबाई आमच्यासारख्या कामकरी बायांकरितां रात्रीचा वर्ग फुकट चालवतात, त्या वर्गात मी कित्तीतरी दिवस जात आहे. त्यांनीं आम्हांला लिहायला वाचायला शिकवलं, त्या चांगलीं चांगलीं पुस्तक आम्हाला वाचायला देतात. पुराणांतल्या, इतिहासांतल्या किती छान छान गोष्टी सांगतात. देशाकरतां व आपल्या समाजाकरतां आपण काय केलं पाहिजे, कसं केलं पाहजे सारं कांहीं सांगतात, नुसतं सांगतात एवढच नव्हे तर आमच्याकडून त्या वेळ मिळेल त्याप्रमाणें सार्वजनिक कामंही करून घेतात. त्याग, कष्ट, स्वावलंबन व स्वदेशी या चार गोष्टींवर त्यांचा ।वेदोष भर आहि.

उषा :-- अहाहा ! किती उदात्त ही शिकवण ! त्याग, कष्ट, स्वावलंबन व स्वदेशी ही चतुःसूत्री म्हणजे आपल्या भारताच्या अभ्युदयाची सोपान- परंपराच आहे ! आजपर्यंत आम्ही जगांत आंधघळेपणानेंच वावरलो. या सोपानपरंपरेच्या पायाशींच आम्ही धडपडत आहोंत. हा जिना चहून जाण्यास, गंगू , तुझ्यासारख्या मोलकरणींचाच आम्हांला हात घरला पाहिजे.

॥॥॥॥॥(॥॥॥॥1६१8१11111111॥1101॥॥10.-॥(11॥॥1॥11111 11 (1 (5 (0:11 1१उ3उ01(.((१0011119१1:1॥116॥1!:)॥॥1-॥॥111111111र्‍॥17॥00 -- 4

गंगू :-- हें काय ताईसाहेब भलतंच बोलतां ! आम्ही काय अडाणी माणसं !

उषा :-- नाहीं गंगू, तुम्ही गरीब माणसं नाही. आणि अडाणी तर. खासच नाहीं. काय चार लठ्ठ लट्ठ पुस्तकं वाचतां आलीं म्हणजेच सारं शान. प्रास होतं ! छे, छे, अगदी चुकीची कल्पना ! आतां माझे डोळे साफ उघडले आहित. आजपासून आपण अदलाबदल करूं्या. आजपासून मी तुमच्या रात्रीच्या वर्गात येऊन तुम्हांला पुस्तकी विद्या शिकवणार नि तुमच्या. आचचरणाचं व स्वभावाचं नीट अवलोकन करून मी व्यवहारजञानाचे घडे शिकणार ! बस्‌ ठरलं.

गेंगू :-- खरोखर तुम्ही आमच्या रात्रीच्या वगोला आलांत तर किती छान होईल. तुम्ही त्या मोठ्या मोठ्या पुस्तकांतील माहिती आम्हांला सांगाल नि मग मजा होईल ! तुम्ही आल्याने सरलाबाइंना किती आनंद वाटेल म्हणून सांगूं. ( लता प्रवेश करते. )

ळता:--गंगू, तुझं इथलं काम आटोपलं असलं तर तुला आईनी खालीं बोलावलाय्‌.

उषा :-- आत्तांच एवढं काय आईसाहेबांचं काम निघालं आहे १

लता :-- आत्तांच आप्पांची मुंबईहून कांहीं पत्रं नि निरोप आला आहे. ते आणखी चार पांच्च दिवस इकडे येणार नाहींत, कसल्या तरी महत्त्वाच्या. नि भानगर्डाच्या कामांत ते गुंतले आहेत असं वाटतं ! आःत्तां त्यांनी पाठवळेली एक चिठ्ठी गोबधेनदास मुरारजींच्या पेढविर पोचवावयार्‍ची आहि. गंगू, जा बघूं लवकर,

गंगू :-- ही पहा निघाठलेंच, ( जाते. )

उषा :-- लते, तूं अजून लहान आहेस खरी पण तुला सांगायला हरकत नाहीं ! आपल्या अप्पांना मुंबईच्या शेअर बाजारांत जाऊन मोठमोठे सद्टे करण्याचा भारी नाद लागला आहे. एखाद वेळेला जर का एखादी चांगलीच ठोकर बसली तर आपला हा श्रीमंतीचा डोलारा कोसळण्याला वेळ कां लागणार आहे ? बाकी कांहीं का होईना ? माझं मन या श्रीमंतीला अगदीं. विटलं आहे !

-- १.“ क्क्लक २ २ ९ २९0२९६९0२0 0७0 05010100000000000111001111111111]1]1]11111][][][[0[॥0]॥॥]॥][]श्‍िि1]१२१२]२_१३१1_२०१1गश्‍डइीा ) क

श्ड

लता -- काय असेल तं असो. कालच्या त्या भगिनी मंडळाच्या उत्सवाचा परिणाम माझ्या मनावर फारच झाला आहे. मला देखील वाटतं कीं आपलं आजपरयेत कांहीतरी चुकत होतं ! आतां इतक्यांत कुसूम नि सुमन येणार आहेत. मी बोलावलं आहे त्यांना मुद्दाम. त्या माझ्या जिवाभावाच्या मोत्रिणीं असून मी मात्र त्यांना दुरावत होतें. आतां मात्र मी त्यांना जवळ करणार ! यापुढं मी अशी वागेन कीं त्यांच्या माझ्या मैत्रीम्धे कर्धांच खंड पडणार नाहीं. आतां त्या आल्या कीं मी त्यांना सांगणार कीं मला आजपासून भगिनीमंडळांत दाखल करून घ्या म्हणून !

उषा !--- कालच्या समारंभाचे अध्यक्ष मुंबईचे सुप्रसिद्ध वकील महाशब्दे. किती हृदयस्पर्शी झालं त्यांचं व्याख्यान ! ' आधीं केलं नि मग सांगितलं अक्षी त्यांची वृत्ति असल्यामुळं कां नादों त्यांच्या भाषणाची छाप पडणार त्यांच्या प्रत्येक बोलाला कृतीची जोड असल्यामुळं त्यांचा प्रत्येक शब्द हृदयाचा अगदी ठाव घेत होता. आमच्या कॉलेजांत मी आजपर्येत पुष्कळ विद्वानांची व्याख्यानं ऐकली पण शब्दपंडितच ते. नुसता वावदूकपणा पाहून घ्यावा त्यांच्या व्याख्यानांतून, खरा अंतरीचा ओलावा असेल तर दापथ ! खरी तळमळ, कळकळ ने जिव्हाळा कालच्याच व्याख्यनात पहावयास मिळाला,

ळता:--- काल त्या मुलींचे खेळ किती चांगले झाळे नाहीं ! त्या मुलींचा खेळाडूपणा, एकीच्या हुकमतीखार्ला एवढ्या मुलींचं खेळणं, त्यांच्यांतीळ शिस्त व त्यांना मिळणारे हृस्तव्यवसायाचं शिक्षण पाहिलं कीं असं वाटतं एकदम त्यांच्यांत मिसळून जावं. नाहींतर आम्ही खेळतों तो बॅडर्गिंग्टन पहा ? खेळण्यापेक्षा आरडाओरडा ने गोंधळच जास्त ! जरा खेळलं कीं झालं घामाघूम ! हुराहुश करतां करतां पुरेवाट !

उदा :-- आणि एवढं दमल्यावर मागून श्रमपरिहाराकरितां चहा नि चिवडा लागतोच ! ( कुसूम व सुमन प्रवेश करतात. )

खुमन :-- काय ग लता ! कशाला ग आम्हांला मुद्दाम बोलावलस !

कुख्‌ूम :-- आमच्या कालच्या समारंभावर कांहीं टीकाबिका करावयाची आहे कीं काय?

३१1 0 0 0७0७0७ ७0७)२0)0)२१)१३१॥0 )२९;शिश१);)););)१३9३90 0 0श॥0900ऐऑ२5२ शश ्र))२:?११२२१२१२१२१1)२?२%?२?२?;?;२;!२!!ी]])1)1)।॥1॥॥1॥1॥1॥1॥1110॥1 -ी-!

लता :--- अगोदर बसा तर खालीं ! मग पाहूं टीका बिका काय असेल ती.

खुमन:-- उषाताई, खरं सांगा हं, कालचा समारंभ तुम्हांला कसा काय आवडला ?

उषा !-- काय सांगूं तुम्हांला ! कालचा समारंभ इतका चांगला, परिणाम- कारक नि यरास्वी झाला कीं त्याबद्दल तुमचं अभिनंदनच केलं पाहिजे आणि त्याकरितांच तुम्हांला मुरहाम बोलावलं.

ठता !-- आणि हें अभिनंदन नुसतं शाब्दिक नाहीं बरं का ! त्याच्याब- रोबरच कृतीची जोडही आहे.

कुसूम :-- ती कोणती उषा :--- आजपासून नवीन दोन हृदय तुम्ही आपणांकडे आकपून घेतलीत. -स्ठुमन :-- ती कोणती ! ' उषा:-- एक लतेचं आणि दुसर माझं ! आजपासून आम्ही दोघी तुमच्या आलों ! यापुढील माझं आयुष्य मी आपल्या समाजाकरितां नि गरीबांच्या सेवेकरतां खच करणार !

ळता:-- आणि मी आज भागिनीमंडळांत दाखल होणार ! यापुढें भगि- नीमंडळ इंच माझं जीवनक्षेत्र होऊन रहाणार,

उषा :-- आजपर्येत आम्ही या स्वार्थी व ढोंगी जगांत फार आंधळपणान वागली, पण कालच्या महाशब्दयांच्या माषणानं आमच्या डोळ्यांत झणझणीत अंजन घातलं, आतां आमचे डोळे चांगलेच उघडले ! या डोळस वृत्तीनं पाहु लागल्यावर सरलाबाईंसारख्यांच्या कार्यांची खरी किंमत आम्हांला समजू लागली. आजपासून सरलाबाईंच्या रात्रीच्या क्ञासांत मी शिक्षकीण होणार. आज आमच्या गंगू मोलकरणीला पुढील धडा मी शिकवणार !

कुसूम । (दोघी एकदम आश्रार्यांनें म्हणतात. )अय्या ! काय ऐकतों खुमन । आम्ही दे! सारे खरंच ना पण!

लता !-- अगदीं खर. खरं, त्रिवार खरं,

]- १-1 शा १111111111111)1 1१॥111111111111111/)१11/1111111१1१11(111111111711111१1111111111)1131111१11111111111111)॥)))111)1111/11111111111111१11111111 श्रिश्‍11111111111। । 1111 1181111111111111[1[1॥111111(1्‌1॥7॥711 अ)

खुमन :-- अय्या ! किती मजा होईल आतां! ही बातमी मी आत्तांच्या आत्ता ताईला जाऊन सांगते. कित्ति कित्ति आनंद होईल तिला ही बातमी ऐकून ! चल कुसूम तूंही चल माझ्याबरोबर !

लता :--- मी पण येते तुमच्याबरोबर, सरलाबाईना होणारा आनंद आपण सवेच लट या,

कुसूम :-- अय्या ! आज काय मजा! “ आनंदी आनंद गडे, इकडे तिकडे चोहिकडे !

लता :--ताईं मी जाते इं. पण तिकडून आल्यावर आपण आपली मोटार काढूं बरं का फिरायला ! तूं मला मोटार ड्रायाव्हिंग शिकावायचं कबूल केलं होतंस ना ! तर मग त्याला आजपासून सुरवात करूं.

कुसूम :-- हां; हां, लते तूं मोटार ड्रायव्हिंग शिकलीस तर फारच चांगलं ! आपल्या मंडळाचं काम निघालं कीं जावं तुला घेऊन मोटारीतून.

सुमन :-- आणि आमच्या रुग्णालयाकरितां लागली एखाद वेळेला ग्राडी तर आयतीच सोय झाली फुकटची ! पण लते, जरा जपून मोटार डायव्हिंग शीक बरं का ! तूं आहेस जराशी धांदरट मुलगी ! घेशील नाहींतर एखाद्वेळेला अँक्सिडंट करून.

लता :-- त्याची नको तुला काळजी. माझी ताई अगदीं एक्स्पट॑ आहे त्या कलेत. तिनं तर पुण्यास मोटार ट्रायव्हिंग कॉम्पिटिशनमध्ये एक बक्षीसह्दी मिळवलं आहे मोठंसं ! ताई पण तूं मला अगदीं तुझ्यासारखं शिकवशील ना ? लवकरच सुमनच्या रुग्णालयाला आपली गाडी म्हणजे अम्ब्युलन्स कारच वाटली पाहिजे,

उषा !-- हो. हो. अगदीं जरूर दिकवीन, आतां मी शिकविण्याचं कंक- णच बांधलं आहे. आतां तुलाच काय पण, सुमन, कुसूम, अगदीं सगळ्या मुलींना मी शिकवीन.

कुसूम !-- सुमन, तुझी ताई आणि माझी माई आतां दोघी यायच्या आहेत इकडेच उ्मिलाबाईना भेटण्याकरतां, मग तुझ्याकडे जाऊन काय उपयोग |

क 11ेकँऑा ऑर) शिपी फ्रऑिशिािि!इशशफिफप्राश्राप्रापप्रा ३9 आ्कफप्रपाा काकडा - छि

खुमन :-- हो का? तर मग आपण आपल्या बाईकडे जाऊं या.

लता !:--- हां. हां. चला. आपल्या बाईकडेच चला. ( तिघी आनंदार्ने -नाचत, धांवत जातात. )

उषा :-- त्याग, कष्ट स्वावलंबन व स्वदेशी-या चतुःसूत्रीवर मी आपलं भावी जीवन घालवणार ! पण माझा हा हृदयपालट आईला मानवेल कां ? आप्पांना पडेल का हें पसंत ! खाचित त्यांना हे॑आवडणार नार्ही ! ज्यांनी डोळे उघड्टडून जगाकडे कर्धी व्यापक दृष्टीनं पाहिलं नाहीं, त्यांना हें कसं पसंत पडणार १ आईबापांच्या मर्जीप्रमाणं वागू का कतंव्याच्या हांकेला ओ देऊं ! कांहीं सुचत नाहीं. देवा, मला योग्य मार्ग सुचव. ज्ञानाच्या प्रकाशांतून मला कतंव्याचा मार्ग चोखाळूंदे,

पद॒ ( चाल:-- रुसली ही राधा...)

चुकली ही बाला 5५५५ देवा दयाघना. ॥ धृ०॥ जाळी रे, अनुताप मना । झडकरी लयाला, भगवाना । ने, ने अज्ञपणा | लावी रे, सन्मा्गा मज दीना ॥ १।॥ अपुले सगळे तुच्छच गाणिळं । परांस अन्धपणे अनुसरले । शरण अतां कोणा 55 5 5 जाऊं तुझ्याविना ॥ २॥

( डोकें टेबलावर ठेवून विचार करीत बसते. उर्मिला प्रवेश करते. )

उर्मिला :--काय ग उषा, सकाळपासून तुला होतंय तरी काय? तूं अशी खिन्न कां झाली आहेस ! गंगू म्हणत होती कीं तूं आज चहाही घेतला नाहींस, तुर्झी आवडती बिस्किटही खाल्ली नाहींस, आज बरं का वाटत नाहीं तुला !

उषा:--- माझ्या शरिराला कांडी होत नाहीं पण मनाला मात्र तीव्र वेदना डोत आहित.

उर्मिला :-- मनाला दुःख व्हायला काय झालं ! तुझ्यावर का संसाराची जबाबदारी पडली आहे, का तुला पोटापाण्याची काळजी आहे ! इंश्वराच्या

कृपेनं घरांत धनधान्य, दागदागिना, कपडालत्ता, नोकरचाकर, गाडीघोडा सव कांहीं भरपूर आहे, मग काळजी कसली १

उषा !-- आई, दागदागिना, कपडालत्ता, नोकरचाकर असल्या चैचल श्रीमंतीचा मला अगदीं तिटकारा आला आहे. मला आतां मनाची खरी श्रीमंती हवी आहे, पक्कानं खाऊन खाऊन माझं पोट आजपर्यंत पुष्कळ भरलं पण मला आतां राष्ट्रकायांची व समाजसेवेची खरी भूक लागली आहे. आई, तुझी श्रीमंती ही माझी भूक हमवील का १

उर्मिला :--मी ऐकते आहे काय हें ? उषे, तुझ्या डोक्यांत असले विचार कोणी भरविले हे ! राष्ट्रसेवा व समाजसेवा हा निरुद्योगी रिकाम- टेकड्यांचा उद्योग आहे, बेकार लोकांना देशभक्ती हा एक धंदाच होऊन बसला आहे. चार सहा महिन्यांच्या तुरुंगवासाच्या भांडवलावर हा धंदा उत्तम चालवतां येतो. तुझ्यासारख्या सरकारदरबारी वावरणाऱ्या रावबहाद्दुरांच्या मुलीच्या डोक्यांत असल्या वेडगळ कल्पना शिरणं फार घातुक आहे. तुझ्या डोक्यांतील वेड काढून टाक पाहूं.

उषा :-- आहे, तूं याला वेड म्हणतेस ? तर मग हें वेड मला पुरते लागूं दे ! या वेडानं माझं डोकं अगदीं फिरून जाऊं दे ! देशभक्ती ब समाज- सेवेचे हें वेड मला इतरांना लावतां येईल तर किती छान होईल ! हें वेड महाराष्ट्रांतल्या प्रत्येक तरुण-तरुणीला लागलं तर “ उद्यांचा महाराष्ट्र या भारताचा पढारी होईल. नि मगच लोकमान्य टिळकांच्या आत्म्याला चिरशांति मिळेल,

उर्मिला :-- लतेच्या वृत्तीतसुद्धां कालपासून बदल झालेला दिसत आहे! हा कशाचचा परिणाम ? हें वेड तुमच्या डोक्यांत भरबलं तरी कोणी ?

उषा :-- कुणी भखलं ? सांगूं तुला, ऐक. आई, ऐक. मुंबईच्या महाशाब्द'यांच्या ओजस्वी व्याख्यानानं हें वेड आम्हांला लावलं ! लतेच्या बाई व सरलाबाई यांच्यासारख्या समाजसेविकांच्या कार्यानं आम्हांला वेड लावलं ! कुसूम, सुमन यांच्यासारख्या पोर्रीनीं आम्हांला वेड लावलं ! फार काय सांगूं आई तुला, आपल्या गंगू मोलकरणीनं आम्हांला हँ वेड लावलं !

उमिला :--अस्सं काय ? आतां आलं माझ्या लक्षांत सारं ! त्या सरला-

तिक ण व तती त तात क गध की ...", डे७

बाईंच्या जाळ्यांत तुम्ही अडकलेल्या दिसतां. आतां सरलाबाईना म्हणावं या तर खऱ्या माझ्या घरीं भीक मागायला, मग सांगते काय आहे ते ! पण गंगू मोलकरणीनं तुला कसं वेड लावलं !

उषा :-- गंगू मोलकरीण म्हणजे तूं कोण समजतेस | तुला वाटते कीं ती एक अशिक्षित भावनाहीन अडाणी मोलकरीण आहे म्हणून ! पण दिसतं तसं नसतं ! ती एक झाकलं माणीक आहे. तिलाच भूतदया म्हणजे काय ते जमजते. तिचं हृदय किती उदार, तिच्या भावना किती जाज्वल्य, याची तुला कल्पना नाहीं होणार ! तिला खरं शिक्षण मिळालं आहे. खरं शिक्षण नुसतं लठ्ठ लठ्ठ पुस्तकांच्या ओझ्यांत नसतं, आम्ही शिकून काय शिकलो तर दहावीस जाडी जाडी पुस्तकं वाचलीं, खरं शिक्षण काय तें गंगूसारख्या गरीब मोलकरणीच्या आचरणांत नने स्वभावांत पहावयास मिळतं ! ही गरीब माणसं आपल्यासारख्या गर्विष्ठ धानिकांकडे अपमानास्पद स्थितींत जी कामावर रहातात ती केवळ पोटाची खळगी भरण्याकरितां रहातात.

उर्मिला :-- अग गंगे, बरीच ग दिसतेस तूं ढालगज १ मला नव्हता माहीत हा तुझा साळसूदपणा १ माझ्या घरचं अन्न खाऊन माझ्याच मुलींना शिकवतेस भलतं सलतं कांहींतरी, थांब, हें नाकापेक्षां मोती जड उपयोगाचंच नाहीं. उद्यां तिला कामावरून काढून टाकते, प्रत्येकानं आपल्या पायरीप्रमाणं वागावं. चांगली खेटरं मारून घालवून देते ! चांभाराच्या देवाली खेटराचीच पूजा हवी !

उषा :--तें तूं नक्की करशील ! गरिबांच्या पोटावर पाय देणं सोपं आहे, श्रीमंतीच्या गर्वाने फुगलेल्या बायका दुसरं काय करणार तें दिसतंच आहि.

उर्मिला :-- उषे,जस कर वटवट. फाजील कुठली! मी केवढी, तूं केवढी ! कुणापुढं काय बोलावं हें समजतच नाहीं अगदीं तुला, कॉलेजांत शिकून हेंच का दिवे लावाय'चेत ! व्यवहारश्ञानाच्या नांवानें शून्य, आज तुं माझ्यासमोर असं बोलतेस, पण उद्यां ते घरीं आले कीं त्यांच्यासमोर असंच फटकळपणानं कांहींतरी बोलशील, पण सांभाळ हो, त्यांचा राग भारी विलक्षण आहे. तुला अजून कल्पना नाहीं त्याची !

उषा!-- हो, हो, आप्पा शाळे तरी काय असं मोठसं करतील ? फार तर घरांतून हांकळून देतील इतकंच ना ! पण मी आतां कोणत्याही संकटाकरतां

-- (५ थ॥1॥॥1111 शा २ २९२९२९२९5शिशाय्दशहशशशििषहिषहह] ] ],],],,,१_१२१_२0२१२१०१ )_)३_२१_२२)0)॥)॥)॥)॥)0॥1010॥.। १ १ २९05२0७

माझं मन तयार केळं आहे, आजपर्यंत आम्ही डबक्यांत डुंबत होतों, पण आतां आम्हांला अफाट सागरांत पोहायचं आंहे. समाजसेवेचा अफाट दाररिया उचंबळून आम्हांला बोलवीत आहे.

उर्मिला :-- अशा काव्यमय कल्पनांत उच्च भराऱ्या मारीत बैस नुसती. बाहैरील जगाच्या वातावरणांत शिरल्यावर एकदां का परिस्थितीचे तडाखे बसू लागले म्हणो समजेल काय आहे तें !

उषा !-- काय वाटेल ते होऊं दे. आतां मात्र माझं मन बदलणं दाक्‍य नाहीं. आई, उगीच फार बोलणं कशाला पाहिजे ? तुझ्याशी वादविवाद करण्याची माझी आतां मनःस्थराति नाहीं. माझं डोकं अगदीं सुन्न झालं आहे. जरा बाहेर मोकळ्या हवेवर मी जातें. म्हणजे जरा बरं वाटेल, ( जाते. )

उर्मिला :--( थोडा वेळ सर्चित बसून ) काय करावं बाई ? परिस्थिति मोठी बिकट येत चाळली. तळहातावरील फोडासारख्या जपून वागविलेल्या मुली खुद्द आपल्या आईबापांना चार गोष्टी सांगूं लागल्या ना ! त्यांची अशी वृत्ती बनण्याला काय बरं कारण असावं ? आम्ही त्यांना दिलेलं शिक्षण, कां आमचंच वतन १ कोणत्या घटनेचा हा परिणाम असावा बरं १ त्या भगिनी मंडळाच्या उत्सवाला मी उगीच पाठविलं त्यांना असं मला वाटूं लागलं आहे. मला तरी काय माहीत कीं त्या उत्सवाचा एवढा परिणाम होईलसा ! कांहींतरी उपाय करून मुलींच्या डोक्यांतील हँ वेड घालविलेच पाहिजे. आतांशे ह्यांची पण जराशी काळजी वाटूं लागली आहे. सारखे मुंबईस खेपा मारीत असतात, शोअर बाजारांत ।ने सट्टे बाजारांत एवढी कामं तरी कसली असतात. सदट्टे करण्याचा फार नाद लागलेला दिसतो. मिकमदास मुरारजींची हुंडी न पटल्याची कांहींतरी भानगड आहे, मग त्यांचें व्यापारी डांवर्षेच काय चालले असतील देव जाणे, पण मला मात्र हलीं त्यांची फार काळजी वाटूं लागली आहे. एखादा मोठा सट्टा यांच्या अंगार्शी तर नाहीं ना यायचा ! ( सरलाबाईं व शांताबाई प्रवेश करतात. )

शांताबाई :-- काय उर्मिलाबाई, काय चाललं आहे !

उमिंळाबाई :-- कोण ! वकिलीणबाई कां ! यावं यावं. आज फार दिवसांनीं स्वारी इकडे वळलीशी ? या बसा.

इ॥॥(६१॥॥॥१॥॥११॥॥॥१1॥॥॥॥॥॥॥॥1॥॥॥॥॥)(॥॥॥(॥(॥॥॥॥॥1॥॥॥॥॥॥॥१॥१॥॥॥॥॥!॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥1॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥(॥॥॥॥१॥॥॥॥॥१७४१॥१॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥१॥१॥॥॥४११॥॥॥॥॥॥॥॥६॥॥॥॥ ॥1॥॥॥1॥॥४ ॥१६((॥॥७६॥१॥॥(१॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥ १6 -- त

शांताबाई :--म्हटलं थोरामोट्यांच्या घरीं फारसं न जावं. आम्ही काय रिकामी माणसं ! आपणांसारख्या मोठ्या लोकांना भारी कामं, नेहमीं मोठ- मोट्या लोकांच्या गांठीभेटी व्हायच्या, ट्रिप्स निघायच्या, पार्टीज असायच्या एक ना दोन हजार कामं !

उर्मिला :-- अगदीं खरं बाई, वेळ कसा तो अगदी होत नाहीं, हा आला नि तो गेला. सारखं कांहीं ना कांहींतरी चाळू आहे. लोकांना वाटतं कीं आमच्याकडे चाकर नोकर आहेत, तर आम्हांला काय काम ! पण तोंडाची टकली चालवून या नोकरांकडून काम करवून घेणं हेंच कितीतरी मोठं काम आहे ! त्याकरतां किती उरस्फोड करावी लागतें याची काय कल्पना लोकांना १ तें असो म्हणा, पण तुम्ही आतां मुद्दामशां आलांत ? कांही विशेष काम आहे वाटतं १

शांता०:--नाहीं. तसं विशेष कांही नाहीं. या सरलाबाई आल्या आहेत तुमच्याकडं कांहीं कामाकरतां. त्यांच्याबरोबर मी आपली सहज आलें.

उर्मिलाबाहे :--का हो सरलाबाईं, मी तुम्हांला कालच सांगितलं ना कीं तुमच्या रुग्णालयाला सध्यां देणगी देण्यास आम्हांला सवड नाहीं म्हणून. अजून अगोदरच्या कितीतरी मागण्या पुरवावयाच्या आहेत, मग लागेल तुमचा नंबर, आम्ही तरी देणग्या देणार कुणाला वारंवार नि काय म्हणून !:

सरला :-- आज मी देणगी मागण्याकरतां नाहीं आला. मला आपणांस दुसरीच एक विनाते करावयाची आहे.

उर्मिला :-- ती कोणती?

सरला :--येत्या विजयादशमीला आमच्या रुग्णालयाचा कार्षिक उत्सव आहे. त्या समारंभाचे अध्यक्षस्थान आपण स्वीकारावं अशी आमची इच्छा आहे.

उर्मिला !-- म्हणजे देणगी उपटण्याकरतां अध्यक्षस्थानाची ही लाळूच आहि वाटतं ! मला समजतात बरं का या साऱ्या युक्त्या !

शांताबाई :--तसं कांहीं नाहीं. तुम्ही देणगी द्या किंवा नका देऊं. ते तुमच्या खुषीचा प्रश्न आहे. आणि आमची खात्री आहे की रुग्णालयासारख्य गरिबांच्या स्थानिक संस्थेला आपण मदत केल्याशिवाय रद्वाणार नाहीं.

"४० ....... १ १ १२१0 0१0१ १0९१९0 0 ९१0 0९ १ १ ९ १ १५१ १९ 0

सरला० :-- विनंति करण्याचा हेतु इतकाच कीं ती एक मानार्ची जागा आहे व त्यामुळं आपल्यासारख्या श्रीमंत व थोर स्त्रीनं ती विभूषित करावी. 'त्यावरून आपल्यासारख्या स्त्रियांची सहानुभूति संस्थेला आहे हे सिद्ध होतं वब आपल्यासारख्यांच्या नांवाचा आम्हांला पुष्कळ फायदा करून घेतां येतो.

उ्मिला०:-- तुम्ही एवढं म्हणतां तर मी करीन तुमच्या विनंतीचा विचार. हें घरी आले म्हणजे त्यांचा विचार घेऊन नक्की काय तें कळवीन तुम्हांला एक दोन दिवसांनीं. पण सरलाबाई, मला तुम्हांला आणखी एक दोन गोष्टी विचारावयाच्या आहेत, पण त्याबद्दल रागबीग मात्र येऊं देऊ नकों हो.

खसरला०:-- रागबीग कसला त्यांत. खुशाल विचारा कीं,

उर्मिला० !-- तुम्ही एक अनाथ व गरीब स्त्रियांकरततां रुग्णालय चाल- वितां तें ठीकच आहि. त्यांत तुम्हांला कोणी नांवं ठेवणार नाहीं, पण तुम्ही जे दुसरे उपद्व्याप करतां ते कशाला !

शयांता०:-> कोणते उपद्व्याप १

उर्मिला :-- अहो त्या भगिनी मंडळाच्या पाठीशीं तुम्ही आहांतच ! मोलकरणीकरतां रात्रीचे वर्ग चालवतां, मजुरांच्या बायकांत मिसळून त्यांच्या- युढं व्याख्यानं देतां. हे उद्योग कशाला ! लतेच्या बाई या कामांत तुम्हांला साथीदार आहेतच, मी आतां त्या शाळेच्या चालकांना जाऊन विचारणारच आहे कीं शाळामास्तरणीला हे उद्योग कशाला पाहहजेत ! झाळामास्तरणीनं गांवच्या भानगर्डीत पडटूं नये हें उत्तम !

सरला :-- शिक्षकिणी झाल्या म्हणून त्यांना कांही स्वाभिमान नसतो असं का तुम्हाला वाटतं ? शिक्षकवगालाही कांहीं स्वतःची मतं असतात, सामाजिक कततंब्यं असतात, नागरिकत्वाचे हक्क असतात, ही गोष्ट कशी विसरून चालिल ?

शांता :--राष्ट्राचे भावी आधारस्तंभ निर्माण करण्याची बरीचशी जबा- बदारी शिक्षकवगावर आहे. अश्या अनेक बंधनांनीं त्यांचे हातपाय जखडून टाकल्यावर त्यांना आपलं कतंब्य कसं पार पाडतां येईल ? शिक्षकवगांनं

प्रत्यक्ष राष्ट्रकार्यात भाग घेतल्याशिवाय त्यांचा आदर्श समुलांमुलींपुढे कसा उभा राहील

सरला :--- पण आमच्या या उद्योगानं तुमचं काय नुकसान होतं त तरी सांगा १

उर्मिला !-- अहो, काय सांगूं तुम्हांला ! कालपासून आमच्या घरांत नुसता घोंटाळा माजला आहे ! न

शांताबाई :-- अगबाई, तो कोणता १

उर्मिला:ः--काल त्या समारंभाहून आल्यापासून जशी कांहीं डोकीं फिरली आहेत आमच्या दोन्ही मुलींची ! म्हणे आमचा हृदयपालट झाला आहे ! आजपर्यंत आम्ही डबक्यांत डुंबत होतों, पण आतां अफाट सागरांत पोहायचं आहे ! काय त्यांचे विचार नि काय त्यांच्या काव्यमय कल्पना झाल्या आंहेत देव जाणे. मला तर बाई नवल वाटतं कीं एखाद्या व्याख्यानाचा एवढा परिणाम होतो तरी कसा मनावर?

खसरळा:-- मग म्हणतायत्‌ तरी काय तुमच्या मुली !

उर्मिला :-- अहो, म्हणतायत काय कपाळ ! एक म्हणते मी आतां कॉलेज शिक्षण सोडून देणार आणि समाजसेवेला लागणार ने दुसरी म्हणते मी भगिनी मंडळांत दिरून देशसेवेच्या कामी मदत करणार,

व्यांता:-- मग त्यांत बिघडलं काय? तुमच्यासारख्या श्रीमंतांच्या मुली जर समाजसेवेला व राष्ट्रकार्याला लागल्या तर आपल्या देशाचं भाग्य जवळ आलंच म्हणून समजा, तंच तर व्हायला पाहिजे आहे. तुमच्या मुलीची मतं पालटणं म्हणजे सरलाबाईच्या कायांचा विजय होय असं मी मानते.

उर्मिला !:-- आमच्यासारख्या सरकारदरबारी काम करणाऱ्या आणि व्यापाऱ्यांच्या मुलींच्या मनांत असले वेडगळ विचार येणं बरं नाहीं. त्यांत आमच्ची प्रातिष्ठा कमी होते.

सरला :-- स्वार्थी प्रतिष्ठेच्या आणि खोट्या मानमरातबाच्या कल्पना आतां सोडून दिल्या पाहिजेत आपण, जग किती पुढें चाललं आहे आणि आपण किती मागं आहों याचा विचार नको का करायला ! जगांतील या

:- ६4 1 1॥11111॥1(॥(11110111111॥111111111111(11111१॥111(:111110॥11111॥1॥1111॥1॥111॥1॥11॥11।1)१11)(11 1(1111॥111॥1117(111॥॥1111॥1॥1111111!।।111॥॥11॥1111111॥1॥111111111[11111011. 11।11॥1111॥11(1((111111॥(111111111 ॥१॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥ क

जीवना्थे कलहांत जर आपणास मानानें जगावयाचं असेल तर आपली दृष्टी जरा व्यापक केली पाहिजे.

डामेला :--पुरी करा बाई तुमची ब्याख्यानबाजी ! या तुमच्या व्याख्यान- बार्जानंच तर आमच्या मुली आम्हांला उलट उपदेश करायला लागल्या. गंगू मोलकरीणसुद्धां आम्हांला शिकवूं लागली, थोरामोठ्यांचा आपमान करण्याची चाल नि बेशिस्तपणा तुम्ही समाजांत वाढवीत आहां. आमच्यासारख्यांच्या देणग्यांवर संस्था चालवावयाच्या नि पुन्हा आमच्यावरच उलटायचं ! खासा न्याय !

शांता!-- हा देवाघरचा निष्टर न्याय आहे. पण त्याला इलाज नाहीं.

डर्मेला:--पाहातें ना कसा इलाज नाहीं तों. आधीं त्या गंगीला कामा- बरून काढून टाकते. उद्यांपासून आमच्या मुलींना तुमच्या संस्था बंद करते. मी मुळी आतां लतेला पुण्यास हुजुरबागेंतच देतं पाठवून शिकायला ! आणि उघेचं लग्न करून तिच्या पायांत अडकवते संसाराची बेडी.

सरला :-- एकदां मन विकास पावल्यावर कोण विचारतो तुमच्या बंध- नांना ? ती तडातड तोडतां येतील. गंगूच्या पोटावर खुशाल लाथ मारा. ती आपलं पोट स्वाभिमानानं कुठंही भर्रील. आपल्या सुलींना खुशाल ठेवा कोंडून ! महाराष्ट्राची उदयोन्मुख पिढी हीं सारीं बंधंन पार तोडून टाकील ने मग मात्र तुमचे डोळे चांगले उघडतील ! चला. तुम्हांला चार गोष्टी सांगून लुमचं मन वळवण्यांत वेळ मोडण्यापेक्षां या मुलींनाच आम्ही चांगल्या तयार करूं, “ उद्यांच्या महाराष्ट्रा तील या तेजस्वी स्त्रियाच तुमच्या डोळ्यांत चांगलं अंजन घालतील.

शांता:-- ऊार्मलाबाई, श्रीमंतीच्या उन्मादांत तुम्ही हें बोलत आहां. पण लक्षांत ठेवा कीं लक्ष्मी ही चंचळ असते. एखाद वेळेला असा प्रसंग येईल, कीं जिला पोटावर लाथ मारून तुम्ही हांकून देणार तीच गंगू तुम्हांला उपकारबद्ध करील ! सरलाबाईसारख्या कार्यतत्पर स्त्रिया आपल्या तपःश्वर्येच्या तेजानं तुम्हाला आपणाकडे खेचून घेतील !

सरला :-- रोवटीं मला तुम्हांला एवढीच विनंती करावयाची आहे कीं तुम्ही आपलं मन जर शांत ठेवा, उतार्वाळपणानें एखादं अविचारी कृत्य

करूं नका. दृष्टी जरा अंतमुंख करून पहा म्हणजे तुमच्या हृदयांत तुम्हांला सत्याचा प्रकाश दिसेल. जातो आम्ही, कमी जास्त बोलण्याचा राग मानूं नका, इश्वर तुम्हांला सटबुद्धि देवो ! ( जातात. )

डरमेला :--( जरा वेळ सर्चित बसते. ) काय बरे म्हणाल्या ह्या ! यांची ही अमृतवाणी आहे कीं शापवाणी आहे ! कांहीं समजत नाहीं, माझं मन अगदीं गोंधळून गेलं आहे. यांच्या बोलण्यांत भावी संकटाची सूचना तर नाहीं ? मन असं एकाएकी कां बरं दुबळं बनत चाललं ! काय होणार आहे. देवा, तुला ठाऊक, ( टेबलावर डोकें टेकून बसते. पडदा पडतो. )

प्रवेश ५ वा.

( स्थळ !-- सरलाबाईचें रुग्णालय. कार्याल्यांत सरलाबाई टेबलावर कांही लिहीत बसल्या आहेत. पलिकडच्या अंगाला रुग्णांचा हॉल असून तिकडून मधून मधून रुग्णांचे विवळणें, लहान मुलांचे रडणें ऐकूं येत असतें. )

सरला :-- काय विधिघटना चमत्कारिक असते पहा १? लता मोटार ड्रायव्हिंगची प्रॅक्टिस करायला बाहेर पडते काय नि तिला अक्सिडेंटू होतो काय ? सारंच अकल्पित ! बरं त्यांतल्या त्यांत उषेनं तिला आमच्याच रुग्णालयांत आणलं उपच्चाराकरतां ! पण उमिलाबाइना हें आवडेल कां ! आमचं रुग्णालय म्हणजे गरिबांकरतां ! नाहींतर उभिलाबाइईंना वाटायचं कीं इथं कसची नीट व्यवस्था होणार ! तसं पाह्यल॑ तर फारसं लागलेलं नाहीं, चारपांच ठिकाणीं खरचटलं आहे नि पायाला जरा मोठी जखम झाली आहि. प्रथमोचार करून बँडेजेस्‌ बांधलीं आहेत. होईल चारसहा दिवसांत बरी, पण योगायोगाच्या गोष्टी पहा कशा असतात त्या. कालच आम्ही ह्यांच्याकडे जाऊन जरा रागवारागवीचच करून आलों. आणि आजच त्या मुलीला रुग्णालयांत उपचाराकरतां आणावी लागली ! ( गंगू रुग्णांच्या खोलीतून बाहेर कायांल्यांत येते. )

गंगू :-- सरलाबाई, लताताईचे आतां ठीक आहे ! आतांच त्यांना कॉफी दिली. आतां पडल्याय्‌ूत अंमळ जरा स्वस्थ ! उषाताई नि सुमनताई बसल्या आहेत त्यांच्याजवळ.

धा त स ता वि पग धिग त शी त र तिही

सरला :--बरं तें टीक झालं पण काय ग, उमिलाबाईनीं कालच्या काल तुला कामावरून काहून टाकलं १ त्यांना तुझ्याबद्दल दयामाया कांदींच वाटली नाहीं ? तुला काहून टाकल्याबद्दल लतेला अपघात घडवून देवानं त्यांना शिक्षा केली कीं काय १

गेंगू :-- तें काय सांगूं बाई मी ! त्यांनीं रागाच्या भरांत मला एकदम जा म्हटलं, माझा गुन्हा काय तर म्हणे मी त्यांच्या मुलींना उलट्या दिकवते नि रात्नीच्या वगात शिकावयास जाते !

सरला :-- मग तूं पुन्हां कामावर ठेवण्याबद्दल कांहींच रदबदली केली नाहींस ?

गंगू :-- छे, मुळींच नाहीं. एकतर त्या रागांत असल्यामुळं माझं बोलणं त्यांनीं नीट ऐकून घेतलं नसतं. आणि मी तरी कांहीं नसतांना कां म्हणून त्यांच्यापुढे गयावया करूं. गरिब्रांनाही स्वाभिमान असतो हें तुम्हींच आम्हांला शिकवतां ना !

सरला :-- मग तूं आतां पुढं काय करणार ?

गंगू !-- करायचय्‌ काय ? पाहूं चार दिवस वाट ! बाईंसाहेबांचा राग जरा ओसरला कीं बोलावतीळ कामावर, आज दहा वर्षे मी त्यांच्याकडं नोकर्रीला आहे. पण इतके दिवस मी कसे काढले असतील ते माझे मला ठाऊक. बाईसांहेबांची लहर सांभाळतां सांभाळतां पुरेबाट ! केवळ आप्पासाहेबांकडे पाहून आम्ही नोकर लोक दिवस काढतो. ते स्वभावाने फारच चांगले आहेत. फास्च दिलदार पण भोळा माणूस. ते मुंबईहून आल्यावर मला पुन्हा घेतील रुजूं करून कामावर !

सरला :--पण त्यांनीं जर पुन्हां कामावर नाहीं घेतलं तर मला सांग हो. मी करीन खटपट तुझ्याकरतां.

गंगू :-- बरं मी आतां उर्मिलाबाईकडे जाते. त्यांना बहुतेक अपघाताची बातमी कळून त्या इकडं यायला निघाल्या असतीलच, मघाशीं कृष्णय्या भेटला होता मळा वाटेंत. तो म्हणत होता कीं, आईसाहेब कोणत्यातरी संकटांत आहेत. मुंबईहून कसली तरी तार आली आहे. ने तेव्हांपासून त्या

फार चिंतातूर झाल्या आहेत. कोणातरी पेढीवाल्याकडं जायची तयारी करीत

होत्या. मग काय भानगड आहे कोण जाणे ! मी येते जाऊन तिकडे एकदां.

सरळला०:-- अगबाई ! काय बरं असावी भानगड ? जा पाहूं काय आहे तें पाहून ये. ( गंगू जाते. ) कोणत्या बरं संकटांत असाव्या उर्मिलाबाई १ मुंबईहून तार आली आहे म्हणे ! आप्पासाहेबांच्या सट्ट्याची नाहीं ना भानगड ! अप्पासाहेबांसारख्या उदार व्यापाऱ्यावर दिवाळें फुंकण्याची आपत्ति न येवो. त्यांच्यासारखे धनिक व्यापारी म्हणजे आमच्या महाराष्ट्राची भूषणे आहित, आजचा दिवस मोठा चमत्काराचाच दिसत आहि, काय काय बातम्या ऐकूं येतील कोणास ठाऊक १

कुसूम :-- ( प्रवेश करून ) सरलाबाई, लता कुठं आहे! तिचं कसं आहे आतां ! कितपत लागलय. सांगा ना? सांगा ना लवकर ? दाखवाना मला लता १

सरला :-- अग हो ! अश्शी घाबरू नको. लतेला कांही फारसं लागल नाहीं. कांहीं काळजी नको करूं.

कुसूम :--पण ती आहे कुटं?

सरलळा:--ती पलिकडच्या हॉलमध्ये आहे नंबर ५ च्या कोटवर. उषा नि सुमन पण आहेत तिच्या जवळ. हें पहा, पण तिच्याजवळ बोलूं. नको हं फार. त्रास होईल तिला.

कुसूम :-- नाहीं बोलणार, ( धांवत येतो. )

सरला :-- काय एकमेकींच्या करतां ओढा असतो पहा, कळल्याबरोबर घांवत आली, भगिनी मंडळांतल्या मुलीत भगिनीभाव कसा चटकन वाढत जातो पहा ! ज्या मुली कर्धी एकमेकींना भेटायच्या नाहींत, बोलायच्या नाहींत त्या एकमेकीकडे कशा आकर्षिल्या जातात पहा. याला म्हणायचं शुड निव्यांज प्रेम! ( उमिलाबाई घाबरत घाबरत प्रवेश: करतात. )

उमिला :-- कुठं आहे माझी लता ? सरलाबाई सांगा ना! फार कां हो तिला लागलंय अपघातांत ? मी आतां एका पेढीवर जायला निघार्ळे होतें एका महत्त्वाच्या कामाकरतां. पण वाटेत लतेची बातमी कळल्यामुळे तर्शांच

चि द्‌ ३1१1111॥1(11)11111111111111|11111111॥1111१॥)1111111111111111111 ॥॥॥१॥॥॥1॥॥॥॥॥॥॥॥1॥॥॥॥१1॥)१॥॥|१1॥(॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥१॥॥॥!॥॥(॥॥॥॥॥१॥॥(॥॥॥॥॥१॥॥॥॥॥॥॥॥॥1|॥॥॥॥॥१॥॥॥॥॥॥॥॥॥1]॥||॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥॥1॥॥(१॥॥॥॥॥(॥ |[. व्यि

गाडी इकडे वळविली. आज कोणाचं तोंड पाह्यल॑ होतं उठल्यावर कोणास ठाऊक ? आज संकटावर संकटं सारखी येत आहेत.

सरला :-- अगदीं बिलकूल काळजी करूं नका. लता अगदीं सुखरूप आहे. आतांच तिर्‍चा जरा डोळा लागला असेल. थोडी विश्रांति घेऊं दे तिला. उषा, सुमन आहित तिच्याजवळ, पण तुमच्यावर एवढी संकटं तरी काय कोसळली आहेत !

उर्मिला :-- तें सारे सांगतें मग. मला एकदां लतेला| केव्हां पाहीन असं झालं आहे, पलीकडच्या हॉलमध्ये आहे कां ती १ सरला:-- हो. नंबर ५ च्या कोटवर. इकडून जा अद्य, मी आलेच तुमच्या मागोमाग, ( उर्मिला आंत जाते.) एकूण गंगूने बातमी सांगितली ती खरी आहे म्हणायची ! आप्पासाहिबरांचे सट्टाप्रकरण दिसतंय कांहींतरी. काय करावं, जी गोष्ट होऊं नये ती झाली. महाराष्ट्राच्या औद्योगिक उन्नतीला हा एक अपराकून नाहीं का? यांतही देवाचा चांगला हेतू असेल! कुणी सांगावं ? कर्धीकर्थी वाइटांतूनही चांगलं निघतं म्हणे ! ( शांताबाई प्रवेश करतात. )

शांताबाई :-- काय सरलाबाई, लतेला मोटार - ऑक्सिडंट झाला आहे म्हणे! इथंच आहे ना ती? कसं काय तिचं १

सरला :-- काळजी करण्याचं कारण नाहीं, लागलंय्‌ , खरचटलंय्‌ थोडंसं. चारसहा दिवसांत साफ बरी होईल.

शांताबाई :-- होय ना! मग ठीक आहि. मला वाटलें किती लागलंय कोण जाणे ! घाबरून गेले मी अगदीं, चला पाहूं दाखवा कोठें आहे ती !

सरला !--थांबा जरा. जाऊं नका तिकडे इतक्यांत, तिला आतां जरा झोंप लागली असेल. उषा, सुमन, उमिलाबाई, कुसूम, तिथं आहितच. उगाच आपली गर्दी नको तिथं आणखी, बसा जरा खाली.

शांता£--बरं बसूं या. काय सरलाबाई, आणखी एक बातमी समजली “आहे का तुम्हांला ? सरला !--ती कोणती ? उर्मिलाबाईबद्दल असेल !

शांता :-- होय. सगळ्या गांवमर झालीय्‌ बातमी, जिकडे तिकडे आज चर्चेला विषय तोच होऊन बसलाय !

सरला :!-- पण अगोंदर काय बातमी ती तर सांगाल ?

शांता :-- आप्पासाहेबांच्या अंगाशी तीन लाख रुपयांचा एक सट्टा आला, एवढी रक्कम उभी करतां येईना म्हणून शेवटी दिवाळं फुंकावं लागलं त्यांना, उभ्या बाजारांतील सगळी पत एका क्षणांत नाहींशी झाली ! त्यांचे एवढे मोठे मोठे व्यापारी स्नेही आहेत ना ! पण एकजण त्यांना आयत्या वेळीं मदत करील तर शपथ ! उर्मिलाबाईचा नूर अगदीं पार पालटून गेलाय्‌ म्हणे,

सरला !-- फार वाहंट बातमी आली आहे ही ! पण या वेळीं आपण उमिलाबाईना धीर दिला पाहिजे, कांहीतरी उपाय करून हें संकट टाळलं पाहिजे. ही अन्रू त्यांची गेली नसून महाराष्ट्रीय उद्योगधंद्याची नि ब्यापाराची गेली आहे, असं आपण मानलं पाहिजे. ही अन्रू साफ धुऊन टाकण्याकरत; आटोकाट प्रयत्न करूं या.

शांता :-- अहो, उभ्या पेटेंत त्यांना कोणी थारा देत नाहीं, मग आपल्या- सारखी गरीब माणसं काय करणार १

खरला !-- हजारों गरीब जं करूं दाकतील तं एका श्रीमंताला करतां येणार नाहीं, हेंच आपण सिद्ध करूं या. महाराष्ट्राची व्यापारी अन्नू राखण्या- करतां आपण गोरगारेबांतून, कामकरी मोलकऱ्यांपासून पे, पैसा करून हाजरों रुपये गोळा करूं नि अप्पासाहेबांच्या भोवताली पडलेला पाश ताडकन तोडून टाकू,

शांता: -- श्थे आहे बाई तुमच्या धाडसाची ! तुम्ही काय कराल तेवढं थोडं आहे ! आम्हांला काय तुम्ही सांगाल तें कबूलच, जें आमच्यानें होईल तें आम्ही करूच,

सरला :-- आतां उ्मिलाबादे आल्या कीं त्यांना विश्वासांत घेऊन त्यांच्यावरील संकट टाळण्याची योजना आंखूं, माझा आत्मविश्वास मला सांगतोय कीं, या कामांत आपल्याला खात्रीनें यश येईल, पण आतां उमिला- बाईना चांगला धीर दिला पाहिजे बरं कां १ ( उर्मिलाबाई बाहेर येतात. )

न्श् 4 ७ क त २ २९२0२0२0२९२९२९२९२९0९0९२९0७९२0)0)0॥0॥01)२0;0;0२9९२९२९२कक्ाक_3२९गि]]]]]1]1]1॥,,॥,ऐ0इ0ंऊत00९00९0९0१02तॉ.” श

उर्मिला :--आःत्तां ठीक आहे. लतेचं बरं का ? सरलाबाई, तुम्ही फार “काळजी घेऊन ताबडतोंब उपचार केलेत याबद्दल मी फार आभारी आहे तुमची,

शांता !--पण हें आहे आपलं गरिबाचं रुग्णालय. तुमच्यासारख्या श्रीमंताच्या मुलीची नीट व्यवस्था--- अगदीं तुमच्या मनासारखी होणार नाहीं कदाचित्‌ ! तुम्हांला वाटलं तर एखाद्या मोठ्या हॉस्पिटलमध्ये पाठवा ,हो तिळा. आमची ना नाहीं.

उर्मिला :-- शांताबाई, उगीच दुःखावर कां डागण्या देतां? जी गोष्ट सगळ्या गांवभर झाली ती तुम्हांला कळली का नसेल ? आमची श्रीमंती पार ल्याला गेली. आमची अब्र, पत पार सारी नाहींशी झाली. सरलाबाई, आतां आम्ही अगदीं सामान्य माणसं झाला. देवानं आम्हाला धडा शिकवला म्हणायचा ! लक्ष्मी चंचल असते हृ आतां आम्हांला समजलं. श्रीमंतीच्या घुंदींत तारवटलेले डोळे आतां साफ निवळले. उषेचा हृदयपालट झाला म्हणून मी तिच्यावर रागावले, पण आतां माझा हृदयपालट झाला आहे. आतां माझ्यावर कोण रागावणार ! आतां सरलाबाईं,, मला खरा मार्ग तुम्हीच दाखवा. आतांपर्यंत मी तुमचा पाणउतारा पुष्कळ केला, पण आतां एका 'नबीन सृष्टीत आलेल्या या बाईला तुम्हींच मार्गदर्शक व्हा-- सरलाबाई, आतां काय करूं हो ! ( डोळ्यांना पदर लावते. )

सरला :-- ( जवळ जाऊन त्यांच्या पाठीवर हात ठेवून. ) तुम्ही अगदीं डुःस्त्र करूं नका. तुमच्यावरील संकटाची सारी हकिकत समजली आम्हांला. तुम्ही अगदीं काळजी करूं नका, मी तुमची धाकटी बहीण तुम्हांला आश्वासन देत आहे असं समजा. हें संकट वैयक्तिक नसून महाराष्ट्रीय न्यापारी वर्गी- वरील आहि असं आम्ही मानतों. यांतून तुम्हांला पार पाडणं हें आमचं कतंव्यच आहे.

शांता०:-- उमिलबाई, अगदीं वाईट वाटून घेऊं नका तुम्ही ! सरलाबाईच्या सांगण्याप्रमाणं आम्ही सवजण खटपट करून तुम्हांला संकट- मुक्त करूं. गरिबांच्या भावना कशा असतात त्याचा प्रत्यय आतां येईल तुम्हांला, ( गंगू प्रवेश करते, )

गंगू :-- ( उर्मिलाबाईजवळ जाऊन ) बाईसाहेब, तुमच्यावरील संकट सारं कळलं मला. आज दहा वर्षे तुमच्या अन्नावर मी जगले, आप्पासाहेबांनीं आम्हांला किती दयाळूपणानं वागवलं ! त्या अन्नदात्याचे उपकार नको का स्मरायला ! आज दहा वर्षांच्या पगारांतून पै, पैसा करून मी हे शंभर रुपये ठेवले होते सांठवून, अगदीं माझ्या जिवाभावाची पुंजी आहे ही, करतांका हिचा स्वीकार १? आपण दिलेल्या पगारांतूनच केलेली ही बचत आहे. आपण ह्या फुलपाकळीचा स्वीकार केल्यास फार आनंद होईल मला !

उर्मिला :-- गंगू , गंगू, किती ग तुझं उदार हृदय ! आजपयत तुझ्या विशाल हृदयाची कल्पना नव्हती मला ! शोवर्टी तूं मलादेखील उपकारबद्ध करूं पाहातोस ! अत्यंत काबाडकष्ट करून सांठविळेली दही जिंदगी घेण्यास मला फार संकोच वाटतो. आजपासून सरलाबाई मला गुरुस्थांनी आहेत. कर त्यांच्या हवालीं ती पुरचुंडी, त्या त्याचें वाटेल ते करोत !

शांता० :-- अहाहा ! गंगू तू आम्हां सर्वानाच सूचक असा एक मागे दाखविलास. तुझ्या देणगीची किंमत रुपये, आणे, पंत, करून काय उपयोग? अमूल्य आहे तुझी देणगी ! तू॑ आपलं सवे हृदय या देणगींत प्रातिबिबित केलं आहेस. आम्हांला असं कांहींतरी करण्याचा तूं एक मार्गे दाखविलास, उ्मिलाबाई, तुमचं मन जरा ह्यांत झाल्यावर आपण सर्वेजगण सावकाश विचार करून एखादी योजना आखू. तुम्ही आम्हांला विश्वासांत घ्या, नि सारी हकिकत सविस्तर सांगा, आधीं ताबडतोब तार करून आप्पासाहेबांना इकडे बोलावून घ्या. त्यांचं मन आहे फार हळवं ! ते काय करतील याचा नेम नाही. आमची खात्री आहे कीं, तुमच्यावरील हें संकट पार निघून जाईल.

सरळा:-- आणि आप्पासाहेबांसारख्या पश्चात्तापदग्ध व्यापाऱ्याकडूनच 'उद्यांच्या महाराष्ट्राच्चा औद्योगिक इमला आम्ही पुन्हा रचू.

(उषा, सुमन, कुसूम बाहेर येतात.)

उ्मिलाबाइ !--या मुलीना, अशा पुर्ढे या. आजपासून या उर्मिलेकडे नवीन दृष्टीनं पहा. माझ्या संसार - नटिकचा पहिला अकं येथेंच समात झाला. जुन कथानक संपलं. त्यावर आपण पडदा पाडूं या. उद्यांपासून नवीन कथा- नकास नि नवीन अकास सुरवात. उद्यांच्या नटिकंतील आपल्या सूत्रघार

सरलाबाईं आहेत, आपणाला योग्य मार्गदरान करण्याची विनंती त्यांनाच आपण करू या.

सरला :-- मी एक सामान्य स्त्री तुम्हांला काय मार्गदर्शन करणार! तो सर्वे शक्तिमान इंश्वस्च आपणांला योग्य मार्ग सुचवीळ. देवा, ' उद्यांचा वैम- वशाली महाराष्ट्र निर्माण करण्याचा मार्ग आम्हांला दाखव, चला आपण सर्वेजण भक्तिभावानं त्या प्रभूलाच आळवूं या. म्हणजे तो आपल्या दिव्य प्रकाशानं 'उद्यांच्या महाराष्ट्रा'चें दशन आपणाला घडवून आणील.

( सर्वेजण पुढील भारतवाक्य म्हणतात. पडदा पडतो. )

भरत वाक्‍य - भेरवी

[ चाल- निशिदिनीं मनीं धारिला..... . ] निशिषदिनीं मनीं स्मरुनी प्रभूला विनति करिती या सकलही बाला सेवुं चला या भारतभूळा ।॥ घू०॥ द्रारिव्े, दास्यत्वे छळिली । मायभूमि ही आपुली शिणली । उद्धरूं या; या झडकरी तिजला 1। १॥

समाप

अकळ -पकयशशणरणीकी?शाणाणीशी ० न“

मुद्रक : कृष्णाजी नारायण सापळे, रामकृष्ण प्रिंटिंग प्रेस, त्रिभुवन रोड, मुंबई ४, प्रकारक : वि, र, बाम, रामकृष्ण बुक डेपो गिरगांव, मुंबई ४.

चक” ||), ७० 1, चक” 0, “क” )!)) क” 0): “यक” ||) “वक” )|))) "यो४” |), बक”) )1)), "क |!) :ध्क” 11.) “४” |) आक” 10) कर ढं

संमेलनप्रसंगीं करण्यास योग्य अद्या दोन विनोदी एकांकिका

|

र । प ज्र अथाचा अनथे -ठेखक- कॅ. मा. 7 दगदे प [ किंमत आठ आणे ] र

ऊर गृहलक्ष्मी लेखक- कॅ. मा. कु. शिंदे | [ किंमत सहा आणे ] र

७ प

१९४२ चे क्रांतीवर आधारलेले नवीन तेजस्वी नाटक , प

* ४२ चें आंदोलन -लेखक- कॅ. मा. कृ. दिंदे [ किंमत १॥ रु.]

शू रामकृष्ण बुक डेपो : गिरगांव । मुंबई ४

-८५॥४॥८- ५५५ याया ८-२ या आ >

ताकत फिऱ्ता ला? ऱ्ता५१-्त१ ति कताफिताशणता२ऱ्त२ा०र्‍२०0ा७२ता” पजा त्ता |) क) |), वार )1)) कर) |.) आक” |

घाना फक्रिज्नीन्य्ता

2 आ) 1)) क”); कर 1), ]॥) क” |, ७” 10,” |, आक” |) क 0) वकर |), अ») |) ७७ |) 21) 1

श्री. मो. ग. रांगणेकर यांच्या

लोकप्रिय नाटिका

-“-><<<>८०८2*&--

क कुलवधु

» माझे घर ....

श॑ वहिनी

श्र अलंकार

श॑ नंदनवन

»₹ आक्वीवोद .... श॑ तीन एकांकिका श॑ एक होता म्हातारा

शर्ट

१। रु. १। रु. १। रु. १। रु. १। रु. १। रु. १। रु. १॥ रु.

रामकृष्ण बुक डेपो : गिरगांव : मुंबई ४

बॉट््््याश्याट्याश्या ५1२२1५

3

हिंदुस्तानी व मराठी पुस्तकांसाठी

रामकृष्ण बुक डेपो

गिरगांव 4 सुंबईे ४